Bu gün Beynəlxalq Azərbaycan Muğamı günüdür.

Kulis.az mövzu ilə bağlı materialı təqdim edir.

Əsrlərin dolanbaclarından süzülüb gələn Azərbaycan muğamı xalqımızın mənəvi kodlarını, varlıq fəlsəfəsini və torpaq sevgisini səs zərrələrinə hopduran ən ali sənət zirvəsidir. Bu bənzərsiz irs xalqın kədərini, sevincini və həyata baxışını təkcə melodiyalarla deyil, həm də köklü bir düşüncə sistemi kimi yaşadır. Təqvimdə 26 avqustun Beynəlxalq Azərbaycan Muğamı və Qədim İpək Yolu Üzərində Yerləşən Ölkələrin Musiqisi Günü kimi qeyd olunması da məhz bu zənginliyin ümumbəşəri miqyasa yüksəlməsinin təzahürüdür.

Bu sənətin qlobal miqyasda nüfuz qazanması mühüm beynəlxalq hadisələrlə zəngindir. Hələ 1971-ci ildə UNESCO tərəfindən 50 albomdan ibarət hazırlanan “Dünya ənənəvi musiqisinin antologiyası” layihəsinin “Şərqin musiqi antologiyası” qoluna “Azərbaycan musiqisi” valı daxil edilmiş, 1975-ci ildə isə qurumun “Musiqi mənbələri” toplusunda milli muğamlarımıza xüsusi yer ayrılmışdır.

Dahi kinorejissor Andrey Tarkovskinin şah əsərlərindən sayılan “Stalker” filminin fəlsəfi qatını tamamlayan muğam sədaları, 1977-ci ildə ABŞ Milli Kosmik Agentliyinin (NASA) "Voyager" layihəsi çərçivəsində bəşər sivilizasiyasının ən dəyərli incisi kimi fəzaya göndərilmişdir.

Sonrakı onilliklərdə bu qlobal etiraf daha da möhkəmləndi: 2003-cü il noyabrın 7-də UNESCO tərəfindən “Bəşəriyyətin şifahi və qeyri-maddi irsinin şah əsəri” elan edilən muğam, 2008-ci ildə qurumun Qeyri-maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına salındı. 2010-cu ildə isə Kanadanın Niaqara şəhər administrasiyası ilə beynəlxalq musiqi ictimaiyyətinin təşəbbüsü sayəsində 26 avqust tarixi rəsmi olaraq Beynəlxalq Azərbaycan Muğamı və İpək Yolu Musiqisi Günü elan edildi.

Muğam dəqiq kanonik struktura söykənən, eyni zamanda sənətkara sonsuz fərdi improvizasiya imkanı verən fəlsəfi-nəzəri təbiətə malikdir. İnsan duyğularının fərqli məqamlarını ehtiva edən yeddi əsas dəstgah bu sistemin onurğa sütununu təşkil edir:

Rast: Bütün muğam silsiləsinin təməli və anası sayılaraq dinləyicidə daxili mərdlik, qətiyyət və tükənməz nikbinlik oyadır;

Şur: Həzin lirik duyğuları dərindən düşünməyə sövq edən fəlsəfi ovqatla qovuşdurur;

Segah: Saf məhəbbətin, vüsalsız həsrətin və incə romantik qəmin bədii tərcümanıdır;

Şüştər: İnsanı daxili xiffətə və dərin düşüncəli melanxoliyaya qərq edir;

Çahargah: Mübarizə əzmi, cəngavərlik ruhu və vulkanik coşqu aşılayır;

Bayatı-Şiraz: Qəlb oxşayan, qəmli, lakin son dərəcə zərif hisslərin tərənnümüdür;

Hümayun: Ruhun ən dərin qatındakı tənhalıq və faciəvi hüznü çatdırır.

Bu melodik dəstgahlar klassik Şərq şeirinin zirvəsi olan qəzəl forması ilə yoğrulur. İmadəddin Nəsimi, Nizami Gəncəvi, Məhəmməd Füzuli, Seyid Əzim Şirvani və Əliağa Vahid kimi söz ustadlarının dərin mənalı misraları xanəndənin səs bəzəkləri və zəngulələri ilə birləşərək kamil bir vəhdət yaradır.

Muğam ənənəsi əsrlərdir ki, üç ayrılmaz sənətkarın – xanəndə, tarzən və kamançaçalanın birgə ifasında yaşayır. Qavalla ritmi və avazı tənzimləyən xanəndə ilə yanaşı, XIX əsrdə novator sənətkar Mirzə Sadıq Əsəd oğlu (Sadıqcan) tərəfindən təkmilləşdirilərək 11 simli formaya gətirilən və sinədə ifa olunmağa başlayan tar melodik karkası qurur; insan kövrəkliyini tərənnüm edən kamança isə hisslərin keçidini təmin edir. Bu ənənə üç böyük regional məktəb üzərində pərvəriş tapmışdır: vokal genişliyi və dramatik vüsəti ilə fərqlənən Qarabağ məktəbi (Cabbar Qaryağdıoğlu, Seyid Şuşinski, Xan Şuşinski); arxaik qatları və aşıq yaradıcılığı ilə bağları qoruyan Şirvan məktəbi (Mirzə Məhəmmədhəsən, Mahmud Ağanın məclisləri); incə qəzəlxanlıq və boğaz texnikası ilə seçilən Bakı-Abşeron məktəbi (Ağabala Abdullayev, Hacıbaba Hüseynov).

Milli professional bəstəkarlığın təşəkkülündə muğam əsas bədii mayak olmuşdur. 1908-ci ildə dahi Üzeyir Hacıbəyli Şərq və Qərb təfəkkürünü birləşdirərək ilk muğam operası “Leyli və Məcnun”u yazmış və fundamental “Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları” monoqrafiyası ilə janrın elmi sistemini qurmuşdur. Fikrət Əmirov “Şur” və “Kürd-Ovşarı” əsərləri ilə dünya arenasında simfonik muğam janrının bünövrəsini qoymuşdur. Niyazi, Qara Qarayev, Soltan Hacıbəyov, Cövdət Hacıyev, Aqşin Əlizadə, Arif Məlikov və Firəngiz Əlizadə kimi görkəmli bəstəkarlar muğam ladlarını ən müasir orkestr texnikaları ilə zənginləşdirmiş, Vaqif Mustafazadə isə muğamı caz harmoniyaları ilə birləşdirərək dünyada bənzəri olmayan caz-muğam cərəyanını yaratmışdır.

Müasir dövrdə bu möhtəşəm irsin qorunması, inkişafı və gələcək nəsillərə çatdırılmasında Azərbaycanın birinci xanımı, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti Mehriban Əliyevanın rəhbərliyi ilə həyata keçirilən təşəbbüslər dönüş nöqtəsi olmuşdur. Fondun təşkilatçılığı ilə ənənəvi hala gələn "Muğam aləmi" Beynəlxalq festivalları, elmi simpoziumlar, gənc ifaçıları üzə çıxaran “Muğam” Televiziya müsabiqələri, mötəbər "Qarabağ xanəndələri" toplusu, "Muğam" jurnalı, fundamental "Muğam ensiklopediyası" və 8 diskdən ibarət innovativ "Azərbaycan muğamı" multimedia layihəsi bu sənətə yeni nəfəs vermişdir. Paytaxtda inşa olunan Beynəlxalq Muğam Mərkəzi isə bu canlı xəzinənin qlobal dialoq məkanına çevrilməsini təmin etmişdir.

Muğam sadəcə keçmişimizin sənədli yadigarı deyil; o, hər yeni ifada təzələnən, qədim Şərq müdrikliyindən güc alaraq dünya mədəniyyət üfüqlərinə və kosmik sonsuzluğa boylanan əbədi bir səs abidəsidir.

• Azərbaycan media nümayəndələri İmam əl-Buxari Memorial Kompleksində
• Türk dünyasının rəssamları Kapadokiyada
• "Həyatı son damlasınadək içəcəyəm..." - İngilis şairdən sitatlar