Kulis.az Sayman Aruzun "Qori Seminariyasından ADA Universitetinə: Maarifçilik ideologiya kimi" yazısını təqdim edir.

Hər bir millətin tarixində elə institutlar olur ki, onlar təkcə təhsil vermir, düşüncə formalaşdırır, kimlik yaradır, ideoloji xətt cızır. Azərbaycan üçün bu cür institutların başında Qori Seminariyası dayanır. Qori Seminariyası Azərbaycan xalqının maarifçilik tarixində sadəcə bir məktəb deyil, milli intellektual dirçəlişin başlanğıc nöqtəsidir. Bu xətt bu gün müasir formada ADA Universiteti tərəfindən davam etdirilir.
Bu məqalənin məqsədi Qori Seminariyası irsinin mahiyyətini açmaq, onun ideoloji yükünü təhlil etmək və ADA Universitetinin bu irsi müasir dövrün çağırışlarına uyğun necə yaşatdığını sistemli şəkildə ortaya qoymaqdır.

I. Qori Seminariyası: milli ziyalılığın institusional doğuluşu

XIX əsrin sonlarında Qori Seminariyası Zaqafqaziyada müəllim hazırlığı üçün yaradılmış formal bir struktur kimi görünsə də, Azərbaycan üçün onun rolu tamamilə fərqli idi. Burada yetişən azərbaycanlı gənclər: ana dilində düşünməyi, dünyəvi elmi dərk etməyi, milli kimliyi müasir təfəkkürlə birləşdirməyi öyrəndilər.

Qori Seminariyası ilk dəfə olaraq “müsəlman-türk cəmiyyətində müəllim” obrazını ideoloji fiqura çevirdi. Bu müəllim yalnız savad yayan deyil, xalqı oyadan, onu tarixi taleyinə hazırlayan şəxs idi. Bu mənada Qori Seminariyası: feodal düşüncənin, dini fanatizmin, savadsızlığın alternativi kimi formalaşdı.

II. Qori modeli: maarifçilikdən milli ideologiyaya

Qori Seminariyasının əsas gücü onun model olmasında idi. Bu model üç əsas sütuna söykənirdi:

A. Dil və kimlik – təhsil milli dil üzərində qurulurdu;

B. Dünyəvilik – elm dini yox, ağlı əsas götürürdü;

C. Xalqçılıq – təhsil elit üçün deyil, cəmiyyət üçün nəzərdə tutulurdu.

Bu model sonradan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ideoloji əsaslarını, sovet dövrü milli ziyalılığının gizli davamlılığını və müstəqillik dövrünün intellektual bazasını formalaşdırdı. Başqa sözlə, Qori Seminariyası Azərbaycan modernliyinin daxili mənbəyi oldu.

III. Tarixi yaddaş və ideoloji mübarizə kontekstində Qori irsi

Müasir dünyada ideoloji mübarizə təkcə silah və iqtisadiyyat üzərindən aparılmır; tarix üzərindən aparılır. Kim öz maarifçilik tarixini sübut edə bilmirsə, onun müasir iddiaları zəif görünür.
Qori Seminariyasının təbliği bu baxımdan: Azərbaycan ziyalısının “kənardan gətirilmə” olmadığını, milli oyanışın süni yox, daxili proses olduğunu, modern Azərbaycan dövlətçiliyinin intellektual köklərinin dərinliyinielmi faktlarla sübut edir. Bu təbliğat deyil, ideoloji özünümüdafiə mexanizmidir.

IV. Qazax Müəllimlər Seminariyası və tarixi davamlılıq

Qori Seminariyasının bağlanmasından sonra onun ideoloji xətti Qazax Müəllimlər Seminariyası vasitəsilə Azərbaycan torpağında davam etdi. Bu fakt özü göstərir ki, Qori bir epizod yox, davam edən xətt idi. Bu xəttin müasir mərhələsi isə artıq ali təhsil səviyyəsində reallaşır.

V. ADA Universiteti: Qori xəttinin müasir forması

ADA Universitetinin Qazax Mərkəzi və müəllimlik, liderlik, dövlətçilik yönümlü proqramları Qori ideyasını yeni mərhələyə daşıyır. Burada əsas məsələ forma deyil, mahiyyətdir: müəllim yenə də cəmiyyətin ideoloji daşıyıcısıdır, təhsil yenə də dövlətçilik şüurunun əsas dayağıdır, bilik yenə də məsuliyyətlə birləşdirilir.

ADA modeli Qori Seminariyasının ideyasını qlobal düşüncə, milli maraq və strateji dövlətçilik çərçivəsində yenidən interpretasiya edir.

VI. Gənc nəsil üçün ideoloji mesaj

Bu xəttin təbliği gənc nəslə açıq mesaj verir: Azərbaycan ziyalılığı təsadüfi deyil, irsdir. Bu irsə sahib çıxmaq isə təkcə fəxarət yox, məsuliyyətdir.

Qori Seminariyasını tanımayan gənc ADA Universitetinin mahiyyətini də tam dərk edə bilməz. Çünki biri başlanğıcdır, digəri davamdır.

Maarifçiliyə milli təhlükəsizlik məsələsi kimi baxmaq lazımdır. Qori Seminariyasından ADA Universitetinə uzanan xətt sübut edir ki: təhsil ideologiyasız yaşaya bilməz, ideologiya tarixsiz möhkəm ola bilməz, tarix isə təbliğ olunmayanda yox olur.

Bu irsin qorunması və sistemli təbliği milli təhlükəsizlik, intellektual suverenlik və dövlətçilik məsələsidir. Azərbaycan bu xətti qoruduqca, onun gələcəyi də ideoloji baxımdan sağlam olacaq.

• Arif Babayevin qəbirüstü abidəsi hazırlanacaq
• Paşinyan musiqi qrupu yaratdı
• İtiniz və ya pişiyiniz qocalanda... - Heyvansevərlərin diqqət yetirməli olduğu əsas məqamlar