Bu gün XIX əsr Norveç dilçisi, şairi və tədqiqatçısı İvar Aosenin (Ivar Aasen) doğum günüdür.

Kulis.az onun həyatı və yaradıclığı haqqında maraqlı faktları təqdim edir.

İvar Aosen Norveç xalqının milli kimliyini dil vasitəsilə bərpa edən dahi bir şəxsiyyətdir. O, əsrlər boyu Danimarka hakimiyyəti altında sıxılmış norveçlilərə öz doğma dillərini -Nynorsk (Yeni Norveç dili) dilli ədəbiyyatını bəxş etmişdir.

Aosen heç vaxt rəsmi universitet təhsili almayıb. O, kasıb bir kəndli ailəsində doğulmuş, müəllimsiz və maddi imkansızlıqlar içində, tamamilə müstəqil şəkildə ensiklopedik biliklər qazanmışdır. İvar cəmi üç yaşında ikən anasını, on altı yaşında isə atasını itirdi. Erkan yaşda yetim qalması onun xarakterində dərin bir tənhalıq, eyni zamanda sərt bir özünəqapanma və iradə formalaşdırdı.

Uşaqlıqdan təbiətə və kitablara böyük həvəs göstərən Aosen, 18 yaşında ikən öz doğma bölgəsinin flora və faunasına dair zəngin bir botanika kolleksiyası və kataloqu hazırlamışdı.

İlk gənclik illərində kənd müəllimi kimi fəaliyyət göstərən Aosen, kəndli uşaqlarının dərsliklərdəki Danimarka dilini anlamaqda çətinlik çəkdiyini gördü. Bu müşahidə onun həyatının əsas missiyasının - "milli dil" ideyasının təməlini qoydu.

Yeni Norveç dilini yaratmaq üçün o, 1842–1846-cı illər arasında Norveçin ən ucqar kəndlərini, dağlıq bölgələrini ayaqla gəzərək yerli ləhcələri, sözləri və folklor nümunələrini topladı. O, minlərlə kilometr məsafəni piyada qət etmişdi.

Paytaxt Kristianiyanın (indiki Oslo) elit tabəqəsi və Danimarka tərəfdarı olan ziyalılar Aosenin kəndli ləhcələrinə əsaslanan dil layihəsinə uzun müddət "kəndçi dili" deyərək istehza ilə yanaşdılar.

Aosen heç vaxt evlənmədi, ailə qurmadı. Onun üçün həyatın tək mənası dil layihəsi idi. Bütün ömrünü sadə bir otaqda, kitablar və əlyazmalar arasında, sanki bir dərviş kimi yaşadı.

Aosenin Norveç mədəniyyətinə verdiyi misilsiz töhfə dövlət tərəfindən gec də olsa qiymətləndirildi. Norveç Parlamenti ona ömürlük xüsusi dövlət təqaüdü kəsdi ki, o, yalnız dil tədqiqatları ilə məşğul ola bilsin.

Aosen yaratdığı dilin yalnız kağız üzərində qalmasını istəmirdi. O, bu dildə kilsə xütbələrinin oxunması və duaların edilməsi üçün böyük səy göstərdi, çünki dilin müqəddəs məkanda səslənməsini onun tam qələbəsi sayırdı.

Şöhrətin zirvəsində olduğu zamanlarda belə, həddindən artıq təvazökar idi. Ona təqdim olunan bir çox fəxri adları və mükafatları "mən sadəcə işimi görmüşəm" deyərək nəzakətlə rədd edirdi.

Aosen müxtəlif Norveç diyalektlərinin ortaq məxrəcini taparaq "Landsmål" (Kənd dili / Milli dil) adlı yeni bir yazı dili sintaktik sistemini qurdu. Bu dil bu gün Norveçin iki rəsmi dilindən biri olan Nynorskdur.

1848-ci ildə o, "Norveç xalq dilinin qrammatikası" əsərini nəşr etdirdi. Bu kitab Norveç dilçilik tarixində dönüş nöqtəsi oldu.

1850-ci ildə işıq yüzü görən "Norveç xalq dilinin lüğəti" əsəri 25 000-dən çox saf Norveç sözünü əhatə edirdi və dili danimarkizmdən təmizləmək üçün ən böyük silah idi.

Aosen sadəcə qrammatika yazmırdı, həm də bu dildə poetik şah əsərlər yaradırdı. Onun "Təpələr və dağlar arasında" ("Mellom bakkar og berg") şeiri bu gün Norveçdə qeyri-rəsmi milli himn kimi sevilərək oxunur.

1855-ci ildə yazdığı "Varis" ("Ervingen") adlı pyes Yeni Norveç dilində yazılmış ilk səhnə əsəri kimi teatr tarixinə düşdü və xalq arasında böyük əks-səda doğurdu.

Aosen topladığı sözlərin sadəcə mənasını yazmırdı; onların Qədim Skandinav dili ilə əlaqəsini elmi şəkildə sübut edərək Norveç dilinin İsland və İsveç dilləri kimi müstəqil bir dil olduğunu ortaya qoydu.

Dil materialları toplayarkən Aosen yüzlərlə kənd nağılını, nəğməsini və əfsanəsini də qələmə alaraq Norveç şifahi xalq ədəbiyyatının yoxa çıxmasının qarşısını aldı.

Aosenin yaradıcılığı 1814-cü ildə Danimarkadan ayrılan, lakin hələ də Danimarka dilinin təsiri altında olan Norveçə əsl mədəni müstəqillik qazandırdı. O, "Dilsiz millət müstəqil ola bilməz" prinsipini sübut etdi.

Aosenin sağlığında açılan "Noregs Ungdomslag" kimi gənclər təşkilatları onun dil ideyalarını bütün ölkəyə yaydı və bu gün də Nynorsk dilinin inkişafı üçün mübarizə aparır.

İvar Aosenin anadan olduğu gün - 5 avqust Norveçdə mədəniyyət bayramı kimi qeyd olunur.

Hovdebygdadakı evi və onun adına yaradılmış "İvar Aasen-tunet" mədəniyyət mərkəzi Norveç dilinin və milli kimliyinin məbədi hesab olunur.

• “Sərt gözəllik” sənədli filminin çəkilişləri yekunlaşmaq üzrədir
• Eyni yuxunu görən Nəriman Həsənzadə və Şahmar Əkbərzadə - Hansı el şairi ona buta vermişdi?
• Şah Abbasın əsiri olan gürcü kraliçasına əsər həsr edən şair kim idi?