Kulis.az Mikayıl Ruhandın "Teatr - oyanan suallar" yazısını təqdim edir.
Mənim fikrimcə Azərbaycan teatrının ən böyük beş zirvəsi vardır:
“Ölülər”- Cəlil Məmmədquluzadə;
“İblis”- Hüseyn Cavid;
“Vaqif”- Səməd Vurğun;
“Almaz”- Cəfər Cabbarlı;
“Musyo Jordan və Dərviş Məstəli şah”- Mirzə Fətəli Axundzadə.
Bu beş əsər birlikdə xalqın ruhu, cəmiyyətin xəstəliyi və insanın daxili faciəsini göstərir.
Teatr insanın özünə baxmaq üçün yaratdığı ən qədim güzgülərdən biridir. İnsan həyatı yaşayır, amma yaşadığını həmişə görə bilmir. Teatr isə həyatın içindən bir parçanı götürür, onu səhnəyə qoyur və deyir: bax, sən busan. Bəzən insan özünü yalnız səhnədə tanıyır.
Həyatın içində olan şeylər adiləşir. İnsan gündəlik həyatın tozuna o qədər qarışır ki, həqiqətin üzünü seçə bilmir. Teatr isə həyatı sıxlaşdırır, onu bir neçə saata yığır və insanın qarşısına qoyur. Buna görə səhnə bəzən həyatdan daha həqiqi görünür. Çünki səhnədə həyatın mahiyyəti danışır.
Teatrın böyük gücü ondadır ki, o, insanı ittiham etmir, sadəcə göstərir. Həqiqət göstəriləndə isə insanın içində bir səs oyanır. Bu səs bəzən vicdan olur, bəzən düşüncə, bəzən də narahatlıq. Teatrın işi məhz budur: insanı bir az narahat etmək. Çünki rahatlıq düşüncənin sonudur.
Cəlil Məmmədquluzadənin “Ölülər” əsəri səhnədə oynananda tamaşaçı birdən anlayır ki, ölüm həmişə qəbiristanlıqda olmur. Bəzən insan yaşayır, danışır, işləyir, amma ruhu çoxdan susub. Teatr bu susqunluğu səsləndirir. O, demir ki, siz ölüsünüz; o sadəcə göstərir ki, insan ruhsuz yaşayanda həyatın özü səssiz məzarlığa çevrilir. Adamlar bəzən fiziki yox, mənəvi ölüdürlər.
Hüseyn Cavid “İblis”də səhnəni başqa bir dərinliyə aparır. O, şeytanı göydən yerə endirir və insanın içində göstərir. Bu zaman teatr böyük bir həqiqəti pıçıldayır: insan öz içindəki qaranlığı tanımadıqca dünyanı işıqlandıra bilməz. Teatrın işığı bəzən səhnədən deyil, insanın qaranlığını göstərməkdən gəlir.
Səməd Vurğunun “Vaqif”ində səhnə başqa bir sual verir: insan tarix qarşısında necə dayanmalıdır? Hakimiyyət, şeir, dövlət, vicdan – hamısı bir səhnədə toqquşur. Bu toqquşma bizə xatırladır ki, insanın böyüklüyü onun gücündə deyil, onun vicdanında ölçülür. Səhnə bu ölçünü görünən edir.
Cəfər Cabbarlının “Almaz”ında isə teatr insanın dəyişmək gücünü göstərir. Bəzən bir insan bütöv bir cəmiyyətin qorxularına qarşı dayanır. Səhnə bu cür insanları göstərəndə tamaşaçı anlayır ki, cəmiyyət dəyişməzdən əvvəl insan dəyişməlidir.
Mirzə Fətəli Axundzadənin “Musyo Jordan və Dərviş Məstəli şah” komediyasında isə teatr gülür. Amma bu gülüş sadə gülüş deyil. Bu gülüş düşüncənin qapısını açır. Çünki bəzən insanı düşündürməyin ən dərin yolu onu güldürməkdir. Gülüş həqiqətin ən incə formasıdır.
Teatrın sirri bundadır: o, həyatın özü deyil, amma həyatın mənasını göstərir. İnsan səhnədə başqasını izlədiyini düşünür, halbuki gizlicə özünü izləyir. Tamaşaçı zalında oturan hər insan əslində səhnədə oynanan həyatın gizli iştirakçısıdır.
Teatr insanı dəyişdirirmi? Bəlkə yox. Amma o, insanın içində bir toxum qoyur. Bəzən bir söz, bir baxış, bir səhnə illərlə insanın içində yaşayır. İnsan həyatını davam etdirir, amma o səhnə onun düşüncəsində səssiz işləməyə davam edir.
Buna görə teatr yalnız sənət deyil. Teatr insanın özünü tanımaq cəhdidir. İnsan səhnə qurur ki, öz həyatını kənardan görə bilsin. Çünki insanın özünü tanımasının ən çətin tərəfi budur: insan öz həyatının içində yaşayır, amma onu kənardan görə bilmir.
Teatr isə bu məsafəni yaradır. Səhnə ilə həyat arasında kiçik bir məsafə qoyur və həmin məsafədə həqiqət görünür.
Və bəlkə də teatrın ən dərin hikməti budur: insan səhnəyə baxa-baxa anlayır ki, həyat özü də böyük bir səhnədir, amma bu səhnədə hər kəs öz rolunu özü yazır.
Vaqif əsəri uğurlu tamaşadır, amma tarix həqiqətlərindən uzaqdır. S. Vurgun bir qəhramanlıq, şərəf salnaməsi yaradıb, amma əsərin mahiyyəti millət, dövlət olduqda tamaşa gözdən düşür. Heyrətlənən göz acıqlanan gözə çevrilir. Bu zaman tamaşanın yaradıcı effekti qeybə çəkilir. Tamaşaçı oyanıb, xatırlayır ki, Qacar bütöv Azərbaycan, Vaqif isə separat bir xanlıq istəyirdi...
Teatr yalnız həqiqəti göstərmir. Teatr həm də insanın həqiqəti necə görmək istədiyini göstərir. Səhnə bəzən güzgü olur, bəzən isə arzu. İnsan özünü olduğu kimi görməkdən çox, özünü görmək istədiyi kimi görməyi sevir. Teatr da bəzən bu arzunun dilinə çevrilir.
Tarix isə başqa cür danışır. Tarix səhnə deyil. O, bəzək istəmir, o, qəhrəman yaratmaq məcburiyyətində deyil. Tarix sadəcə baş verənlərin izidir. Teatr isə o izlərin içindən bir hekayə seçir və onu mənaya çevirir.
“Səhnə həqiqəti” ilə “tarix həqiqəti” həmişə eyni olmur.
“Almaz” bir zaman səhnəyə ümid kimi çıxmışdı. O dövr inanırdı ki, insan maariflənəndə dünya dəyişəcək. Məktəb, kitab, savad — bunlar insanı köhnə qaranlıqdan çıxaracaq. Səhnədə Almaz yalnız bir qadın deyildi; o, gələcəyin simvolu idi. Tamaşaçı o zaman düşünürdü ki, cəhalət geri çəkiləcək, insan ağlı ilə özünü ucaldacaq.
Amma zaman başqa bir həqiqəti göstərdi. Maarif artdıqca insanın daxilində yalnız işıq böyümədi; eqo da böyüdü. Təhsil bəzən insanı azad etmədi, onu üstünlük axtaran varlığa çevirdi. Savad insanın əlində hikmətə çevrilməyəndə, sadəcə güc alətinə çevrildi. Belə olanda səhnədəki maarifçilik romantikası yavaş-yavaş həyatın sərt reallığında solmağa başlayır.
Buna görə “Almaz”ın taleyi bizə başqa bir həqiqəti xatırladır: yeni dünya məktəbdə qurulmur, sistemdə də qurulmur. Yeni dünya insanın daxilində başlayır. İnsan dəyişmədikcə heç bir maarif onu xilas etmir. Səhnə bizə bunu deməsə də, zaman özü bu fikri tamamlayır: insanlıq xaricdən deyil, daxildən doğulmalıdır.
Bəzən bir xalqın ruhu qəhrəman axtarır. O zaman səhnə həmin qəhrəmanı yaradır. Bu qəhrəman tarixdəki insanın özü olmaya da bilər. Amma xalqın arzusuna çevrilir. Səməd Vurğunun “Vaqif”ində də belə bir ruh var. Orada yalnız bir insanın taleyi göstərilmir, bir dövrün özünü təqdim etmək ehtiyacı göstərilir.
Amma zaman keçdikcə tamaşaçı dəyişir. Dünən heyrətlə baxan göz bu gün soruşmağa başlayır. Çünki düşüncə böyüyəndə səhnənin sehri də dəyişir. İnsan artıq yalnız qəhrəmanı görmək istəmir, həqiqəti görmək istəyir.
Teatrın taleyi də buradan keçir. Əgər səhnə yalnız şərəf salnaməsi yaradırsa, o zaman bir müddət sonra onun işığı solmağa başlayır. Çünki həyat tərifdən daha mürəkkəbdir. İnsan yalnız qəhrəmanlardan ibarət deyil. Tarix isə yalnız şərəf kitabı deyil. Buna görə teatrın ən böyük gücü qəhrəman yaratmaqda deyil, insanı göstərməkdədir. İnsanı bütün ziddiyyətləri ilə…
“Ölülər” buna görə köhnəlmir. Çünki orada qəhrəman yoxdur, orada insanın real vəziyyəti var. İnsan dəyişsə də, vəziyyət qalır. Cəhalət formasını dəyişir, amma yox olmur. Səhnə də məhz bu davam edən həqiqəti göstərir.
“İblis” də ona görə yaşayır. Çünki o, tarixi hadisəni deyil, insanın daxilindəki qaranlığı göstərir. İnsan dəyişsə də, içindəki qaranlıq dəyişmir. Səhnə bu qaranlığı göstərdiyi üçün zamanın fövqünə qalxır.
Tarixi dram isə daha çətin taleyə malikdir. Çünki tarix dəyişdikcə tamaşanın mənası da dəyişir. Dünən alqışlanan səhnə bu gün sual doğura bilər. Bu, teatrın zəifliyi deyil. Bu, düşüncənin böyüməsidir. Teatrın gözəlliyi də bundadır: o, sabit deyil. Tamaşaçı dəyişdikcə səhnənin mənası da dəyişir. Bir vaxtlar heyrət doğuran səhnə sonradan narahatlıq doğura bilər. Heyrət bəzən düşüncənin başlanğıcıdır, narahatlıq isə onun davamıdır.
Teatrın əsl effekti alqışda deyil. Teatrın əsl effekti tamaşa bitəndən sonra başlayır. İnsan zalı tərk edir, amma səhnə onun düşüncəsində qalır. Bəzən bir tamaşa insanın içində sual kimi yaşayır. Bu sual isə teatrın ən böyük uğurudur. Çünki teatrın işi cavab vermək deyil. Teatrın işi insanın içində sual oyatmaqdır.
Səhnə həqiqəti elan etmir. O, sadəcə insanı həqiqətin qarşısında qoyur. Və bəlkə də teatrın ən dərin hikməti də budur: insan səhnədə gördüyü hər şeyə inanmağa gəlir, amma səhnədən çıxanda düşünməyə başlayır…
