Bu gün Avropa İntibah dövründə yaşamış ensiklopedik alim, riyaziyyatçı, mühəndis, ixtiraçı, rəssam, heykəltaraş, memar, musiqiçi və yazıçı Leonardo da Vinçinin anım günüdür.
Kulis.az onun itmiş "Anqiari döyüşü" freskası haqqında materialı təqdim edir.
Sənət tarixi təkcə gözəl tabloların və möhtəşəm heykəllərin xronologiyası deyil, həm də itirilmiş xəzinələrin, yarımçıq qalmış arzuların və divarların arasına məhkum edilmiş sirlərin toplusudur.
Bu sirlər içərisində bəşəriyyətin intellektual yaddaşını ən çox məşğul edən müəmma isə heç şübhəsiz, Leonardo da Vinçinin "Anqiari döyüşü" freskasıdır.
Bu əsər sadəcə bir rəsm deyil; o, sənət dünyasının "itmiş qitəsi", Florensiyanın mərkəzində, hər gün minlərlə insanın önündən keçdiyi bir divarın arxasında gizlənən sirrdir.
Hər şey 16-cı əsrin əvvəllərində, Florensiyanın siyasi qüdrətinin simvolu olan Palazzo Vecchioda başladı. Şəhər rəhbərliyi o zamana qədər görünməmiş bir addım atdı: tarixin iki ən böyük dühasını - Leonardo da Vinçi və Mikelancelonu eyni zalda, qarşı-qarşıya gətirdi.
Bu, sənət tarixinin bəlkə də ən böyük rəqabəti idi. Leonardo "Anqiari döyüşü"nü çəkməli idi - bu, Florensiyanın Milan üzərində qazandığı qələbənin rəmzi olmalı idi.
Leonardo işə başlayarkən sənətə baxışı sadəcə təsvir deyil, bir elm idi. O, atların əzələlərindəki gərginliyi, döyüşçülərin üzündəki "vəhşi çılğınlığı" elə bir dəqiqliklə işləyirdi ki, deyilənlərə görə, tablodan gələn qılınc səslərini və at kişnərtisini "eşitməmək" mümkün deyildi. O, hərəkəti dondurmur, onu kətanın (və ya divarın) üzərində yaşadırdı.
Lakin Leonardonun ən böyük düşməni onun bitmək bilməyən eksperiment həvəsi oldu. O, freska sənətinin ənənəvi, tez quruyan və sənətkarı tələsdirən metodlarından imtina etdi.
Əvəzində qədim Roma mənbələrində rast gəldiyi, lakin kifayət qədər sınaqdan keçirmədiyi "enkaustika" (mum əsaslı boya) üsuluna müraciət etdi.
Divardakı boyaları qurutmaq üçün yandırılan nəhəng tonqalların istisi boyaların bəzi hissələrini qurutsa da, alt hissələrdə rənglərin bir-birinə qarışaraq axmasına səbəb oldu.
Dahi sənətkar öz şah əsərinin divarda məhvini izlədi və kədər içində işi yarımçıq qoyub getdi.
İllər keçdi, rejim dəyişdi və Palazzo Vecchionun o məşhur zalı yenidən qurulmağa başlandı. Bu dəfə vəzifə sənət tarixçisi və rəssam Ciorcio Vazarinin üzərinə düşdü.
Vazari Leonardoya pərəstiş edirdi. Onun qarşısında duran dilemma ağır idi: ya bu yarımçıq şah əsərin qalıqlarını məhv edib üzərindən öz rəsmini çəkməli, ya da onu qorumalı idi.
Məhz burada sənət detektivlərini heyran edən o məşhur hipotez doğulur: Vazari Leonardonun əsərini məhv etmədi, onu "gizlətdi".
O, Leonardonun rəsminin önünə ikinci bir divar hördü və öz freskasını - "Marçiano döyüşü"nü həmin yeni divara həkk etdi.
Vazarinin rəsminin ən yuxarı küncündə, yaşıl bir bayrağın üzərində bu gün də oxuna bilən kiçik bir yazı var: "Cerca trova" — "Axtaran tapar".
Bu, sadəcə bir yazı deyil, Vazarinin gələcək nəsillərə göndərdiyi bir şifrə idi.
21-ci əsrdə modern texnologiya bu sükutu pozmağa çalışdı. Endoskopik zondlarla divarın arxasındakı o dar boşluğa nüfuz edildi.
Tapılan piqmentlər - xüsusilə də "Mona Liza"da istifadə olunan qara boyanın eynisi - Leonardonun "orada olduğunun" ən böyük sübutu kimi qəbul edildi.
Lakin siyasət və sənət konservasiyası arasındakı münaqişə tədqiqatları dayandırdı. "Anqiari döyüşü" hələ də divar arasındakı o bir neçə santimetrlik qaranlıqda gizlənir.
"Anqiari döyüşü"nün hekayəsi bizə sənətin ölməzliyindən bəhs edir. Hətta "itmiş" hesab olunan bir əsər belə, əsrlər boyu insan təxəyyülünü qidalandıra bilir.
O, Palazzo Vecchionun divarları arxasında sadəcə bir boya qalığı deyil, bəşəriyyətin dahiliyə olan ehtiramının simvoludur.
Ola bilsin ki, o rəsm bir gün yenidən gün işığına çıxacaq. Amma o günə qədər Leonardo da Vinçinin bu itmiş freskası, sənət tarixinin ən gözəl və ən ağrılı tapmacası olaraq qalmağa davam edəcək.
Çünki bəzən ən güclü sənət əsərləri gözlə görünənlər deyil, varlığını hiss etdiyimiz, lakin toxuna bilmədiyimiz sirli xəzinələrdir.
Bu mövzuda ən çox qarışdırılan məqam budur: əgər əsər itmiş sayılırsa, bəs internetdə və qaynaqlarda gördüyümüz eyniadlı o möhtəşəm, rəngli döyüş tabloları nədir?
Həqiqət budur ki, bu gün arxivlərdə rast gəldiyimiz "Anqiari döyüşü" tabloları Leonardo da Vinçinin öz əli ilə divara çəkdiyi orijinal freska deyil.
Onlar dahi sənətkarın hələ iş prosesində ikən hazırladığı nəhəng eskizlərdən (kartonlardan) digər rəssamların köçürdüyü surətlərdir.
Leonardo o qədər böyük nüfuza malik idi ki, o, əsəri bitirməsə belə, gənc rəssamlar bu kompozisiyanı sənət məktəbi kimi qəbul edir və onun surətlərini çıxarırdılar.
Bu gün Luvr muzeyində qorunan və ən mükəmməl variant sayılan tablo məşhur Peter Paul Rubensə məxsusdur.
Rubens bu surəti orijinal rəsmin divarda yox olmasından təxminən 50 il sonra, Leonardonun hazırlıq cizgiləri əsasında ərsəyə gətirib.
Beləliklə, bizim bu gün heyranlıqla izlədiyimiz rəsmlər əslində bir dahinin itmiş şah əsərindən bizə qalan "əks-sədalar"dır.
Orijinal "əsər" isə hələ də Florensiyanın qədim divarları arasında öz kəşfini gözləyir.
