Bu gün tanınmış amerikalı balerina, müasir rəqs sənətinin banislərindən biri Aysedora Dunkanun doğum günüdür.
Kulis.az onun həyatı və yaradıcılığı haqqında materialı təqdim edir.
Dünya incəsənət tarixində elə simalar var ki, onlar sadəcə yaratdıqları sənətlə deyil, bütövlükdə varlıqları, seçimləri və yaşadıqları kədərlərlə birgə böyük bir mədəniyyət abidəsinə çevrilirlər. Müasir rəqsin anası sayılan Aysedora Dunkan məhz belə bir şəxsiyyət idi. O, bədəni əsir edən qəlibləri sındıran, imperiyaların qanunlarına meydan oxuyan, lakin taleyin amansız zərbələri qarşısında ruhu paramparça olan bir azadlıq aşiqi idi. Onun həyatı hər bir pərdəsi ehtiras, yenilik və dərin kədərlə yoğrulmuş möhtəşəm bir dram əsərini xatırladırdı.
Aysedora 1877-ci ildə San-Fransiskoda, sənətə və azadlığa aşiq olan, lakin maddi çətinliklərlə boğuşan bir ailədə dünyaya göz açdı. Atası ailəni tərk etdikdən sonra anası dörd övladını musiqi və ədəbiyyat sevgisi ilə böyütdü. Evdəki yoxsulluq Aysedoranın içindəki yaradıcı alovu söndürə bilmədi, əksinə, onu daha da alovlandırdı. O, cəmi altı yaşında ikən məhəllənin uşaqlarını ətrafına toplayaraq onlara rəqs dərsləri keçməyə başladı. İnsanların ona inanması və bu dərslər üçün pul ödəməsi üçün özünü olduğundan böyük göstərir, hamıya on altı yaşı olduğunu deyirdi. Onun öyrətdiyi hərəkətlər heç bir kitaba və ya qaydaya əsaslanmırdı; balaca Aysedora okeanın dalğalarını, ağacların rəqsini və küləyin pıçıltısını bədəninə köçürürdü. On yaşında olanda məktəb təhsilinin onun azad təxəyyülünü və ruhunu buxovladığını düşünərək dərslərdən tamamilə imtina etdi və özünü təbiətin ritminə təslim etdi.
Gənclik illərində klassik balet dərslərinə yazılsa da, bu təcrübə çox qısa sürdü. Cəmi iyirmi dərsin (bəzi mənbələrə görə iyirmi dəqiqənin) ardından o, müəlliminin ondan barmaq uclarında durmağı tələb etməsinə üsyan etdi. Dunkan bəyan etdi ki, klassik balet insan bədəninə qarşı edilən ən böyük işgəncə, süni və cansız bir estetikadır. O, bədənin hərəkət mərkəzinin barmaq ucları deyil, insanın daxili aləminin və hisslərinin qaynağı olan "bəsirət gözü" olduğuna inanırdı.
Avropaya köçdükdən sonra o, səhnədə əsl inqilab etdi. Dövrün qadınlarını qəfəs kimi sıxan korsetləri, ağır bəzəkli libasları və sərt balet ayaqqabılarını rədd etdi. Səhnəyə Qədim Yunanıstanın azadlıq fəlsəfəsini xatırladan şəffaf xitonlarda, saçları dağınıq və tamamilə ayaqyalın çıxdı. Ayaqyalın rəqs etmək onun üçün sadəcə bir seçim deyil, torpaqla, təbiətlə və kainatla birbaşa təmas qurmağın, azadlığı hiss etməyin yeganə yolu idi. O, Motsart, Şopen və Bethoven kimi, əslində rəqs üçün nəzərdə tutulmayan dahi bəstəkarların simfoniyalarını bədənin poeziyasına çevirdi.
Aysedora Dunkanın sənət fəlsəfəsinin ən orijinal tərəflərindən biri onun texnologiyaya və qeyd cihazlarına qarşı olan qətiyyətli mövqeyi idi. Yaradıcılığının zirvəsində olduğu dövrlərdə rəqsinin lentə alınmasını, videoya çəkilməsini qətiyyən qəbul etmirdi. O hesab edirdi ki, rəqs keçici bir möcüzədir və yalnız yaşandığı, ifa olunduğu o unikal anda mövcuddur. Onu kameraya köçürmək, canlı bir ruhu öldürüb muzey vitrininə qoymaqla eyni idi. Bu səbəbdən bu gün dünya arxivlərində onun rəqsinə dair heç bir peşəkar video lent yoxdur; ondan geriyə sadəcə bir neçə saniyəlik həvəskar, dumanlı kadrlar və ruhunun əzəmətini əks etdirən fotolar qalıb.
Dunkan sadəcə təkbaşına parlayan bir ulduz olmaq istəmirdi, onun ən böyük xəyalı bədənin azadlıq fəlsəfəsini gələcək nəsillərə ötürmək idi. Bu məqsədlə o, Avropanın müxtəlif ölkələrində, xüsusən də Almaniyada pulsuz rəqs məktəbləri açdı. Almaniyadakı məktəbində təhsil alan, ailələri tərəfindən tərk edilmiş və ya kimsəsiz qalan altı gənc qız uşağını rəsmi olaraq öz övladlığına götürdü və onlara öz soyadını verdi. Mətbuat tərəfindən sevgiylə "İsadorabellalar" adlandırılan bu qızlar Aysedoranın həm mənəvi övladları, həm də sənətinin varisləri oldular. Dunkanın faciəvi ölümündən sonra onun unikal rəqs metodologiyasını qoruyub saxlayan və dünyaya yayan məhz bu sadiq qızlar oldu.
Aysedoranın həyatı siyasi və sosial dramlarla da zəngin idi. 1920-ci illərin əvvəllərində Sovet Rusiyasında gənc şair Sergey Yeseninlə evləndikdən sonra Amerikaya qayıdan rəqqasə, ölkədə tüğyan edən anti-kommunist dalğanın hədəfinə çevrildi. 1922-ci ildə Bostonda verdiyi konsert zamanı tamaşaçılar və mətbuat onu "bolşevik casusu" adlandıraraq fitə basdı. Bu haqsızlıq qarşısında qəzəbini boğa bilməyən Dunkan, çıxışın ortasında qırmızı xitonunu havada yelləyərək zaldakılara qışqırdı: "Bura azadlıq ölkəsi deyil! Mən bədənimin çılpaqlığından utanmıram, siz isə ruhunuzun çılpaqlığından qorxursunuz!" Bu insidentdən sonra o, böyük bir etiraz əlaməti olaraq Amerika vətəndaşlığından imtina etdi və bir daha doğma vətəninə heç vaxt qayıtmadı.
Aysedora Dunkanın həyatındakı ən böyük sənət və sevgi fırtınası şübhəsiz ki, rus poeziyasının "xuliqan" şairi Sergey Yesenin idi. 1921-ci ildə Moskvada tanış olduqlarında Aysedoranın 44, Yeseninin isə cəmi 26 yaşı vardı. Onlar eyni dili bilmirdilər; Dunkan bəzi rusca sözləri, Yesenin isə bir neçə ingiliscə kəlməni anlayırdı. Lakin onlar bədənin, ruhun və ehtirasın dilində danışırdılar. Dunkan Yesenini "mənim dahi şairim", Yesenin isə onu "mənim vəhşi ilahəm" adlandırırdı.
Bu münasibət ilk gündən hər iki sənətkarı vaxtından əvvəl tükəndirən bir fırtınaya çevrildi. Birlikdə Avropa və Amerika turnesinə çıxdılar, lakin Yesenin xaricdə sadəcə "Dunkanın gənc əri" kimi tanınmaqdan dərin depressiyaya düşür, spirtli içki aludəçiliyinə yuvarlanır və otel otaqlarını darmadağın edirdi. Ağır qısqanclıq böhranları, davalar və səs-küylü barışıqlarla dolu olan bu evlilik cəmi bir neçə il çəkdi. Yesenin Rusiyaya qayıtdıqdan qısa müddət sonra, 1925-ci ildə bir otel otağında intihar etdi. Bu xəbər Aysedoranın ruhunda sağalmaz bir yara açdı.
Aysedoranın həyat səhnəsindəki ən qaranlıq pərdə isə onun ana kimi yaşadığı dəhşətli faciə idi. 1913-cü ildə onun iki sevimli övladı – Deidre və Patrik, dayələri ilə birlikdə Parisdə avtomobildə olarkən qorxunc bir qəza baş verdi. Sürücünün maşını dayandırıb mühərriki yoxlamaq üçün düşdüyü anda, əyləci boşalan avtomobil sürətlə Sena çayına yuvarlandı. Hər iki uşaq suda boğularaq həyatını itirdi.
Bu itki Aysedoranı tamamilə dəlilik həddinə çatdırdı. Günlərlə çay kənarında gəzib övladlarının ruhunu axtaran rəqqasə, bir gün İtalyan heykəltəraş Romano Romanellinin emalatxanasına getdi. Onun qarşısında diz çökərək ağladı və yalvardı: "Mənə yenidən ana olmaq hissini bəxş et, yoxsa mən dəli olub öləcəm." Bu dərin kədərdən doğan qısa və kədərli münasibətdən Aysedoranın üçüncü övladı dünyaya gəlsə də, tale ona rəhm etmədi; körpə doğulduqdan cəmi bir neçə saat sonra vəfat etdi. Bu hadisədən sonra Dunkanın həyatında avtomobillər həm qorxu, həm də ölümün simvoluna çevrildi.
Taleyin dəhşətli ironiyası ondan ibarət idi ki, övladlarını ondan qoparan avtomobillər, onun öz sonunu da hazırlayırdı. 14 sentyabr 1927-ci ildə Fransanın Nitsa şəhərində Aysedora gənc bir italyan sürücü ilə gəzintiyə çıxmağa hazırlaşırdı. Boynunda onun simvolu sayılan, üzərində öz naxışları olan çox uzun, qırmızı rəngli ipək bir şərf var idi.
Açıq idman avtomobilinə əyləşərkən o, sahildə duran dostlarına tərəf əl salladı və gülümsəyərək son sözlərini pıçıldadı: "Əlvida dostlarım, mən şöhrətə doğru gedirəm!"
Avtomobil yerindən sürətlə götürülən andaca şərfin uzun ucları maşının təkərinin oxuna dolandı. Saniyələr içində dartılan ipək şərf dahi rəqqasənin boynunu sındırdı və o, elə oturduğu oturacaqdaca gözlərini əbədi yumdu.
Ölümü belə, onun səhnədəki dramatik və sarsıdıcı rəqsləri kimi qəfil, poetik və qorxunc oldu. Aysedora Dunkan bədəni bir qəfəs kimi görən dünyaya, ruhun sənətlə necə azad ola biləcəyini öz həyatı və ölümü ilə sübut etdi.
