Bu gün əslən azərbaycanlı olan məşhur İran şairi, tərcüməçi və dramaturq Roza Camalinin doğum günüdür.
Kulis.az onun həyatı və yaradıcılığı haqqında materialı təqdim edir.
İran poeziyasında 1990-cı illərin sonundan etibarən baş verən estetik dönüşün önəmli adlarından biri kimi göstərilən Roza Camali çağdaş farsdilli ədəbiyyatda eksperimental poetik dilin, ironik-absurd obraz sisteminin və mifoloji qatlarla müasir insan təcrübəsinin sintezinin simvollarından hesab olunur.
Əslən azərbaycanlı olan şair 1977-ci ildə Təbrizdə dünyaya gəlib. Onun ədəbi kimliyi həm İran mədəni mühitinə, həm də Cənubi Azərbaycanın çoxqatlı yaddaşına söykənir.
Roza Camali Tehran İncəsənət Universitetində dramaturgiya ixtisası üzrə təhsil alıb. Teatr düşüncəsi və səhnə məntiqi onun poeziyasına da sirayət edib: şeirlərində monoloq ritmi, dramatik pauzalar, qəfil süjet qırılmaları və obrazların səhnəvi hərəkəti hiss olunur.
1997-ci ildə çap olunan ilk kitabı – “Bu ölmüş oğlan alma deyil, o ya xiyar, ya da armuddur” – İran poeziyasında yeni üslubun manifesti kimi qarşılandı. Həm adı, həm də poetik mətnin quruluşu ilə klassik lirikanın estetikasını dağıdan bu kitab postmodern jesti, absurd sintaksisi və ironik intonasiyası ilə seçildi. Tənqidçilər həmin dövrdə bu toplusunu “dil içində partlayış” kimi xarakterizə edirdilər.
Ardınca nəşr olunan “Üz düzəltmək” (1998) və “Cinayət hekayəsi üçün kofe düzəltmək” (2002) kitabları müəllifin poetikasını daha da kəskinləşdirdi. Sonuncu kitabın atmosferində Sadiq Hidayətin "Kor bayquş" əsərinin təsirini sezmək mümkündür: daxili parçalanma, varlıq boşluğu, mistik qaranlıq və psixoloji dərinlik bu şeirlərin əsas ovqatını müəyyənləşdirir.
Roza Camalinin daha sonrakı kitabları – “Şüşə saat dərin yuxudadır” (2011) və “Magistral yollar bağlanıb” (2014) onun poetik təfəkküründə yeni mərhələni göstərir. Bu əsərlərdə şair müasir dünyanın xaosunu, şəhər həyatının ritmini və siyasi-mədəni təlatümləri qədim İran mifologiyası ilə paralel müstəvidə təqdim edir. Mifoloji obrazlar real həyatda baş verən hadisələrlə toqquşur və nəticədə çoxqatlı semantik sahə yaranır.
Onun poeziyasında zaman xətti düz getmir; tarix və bu gün, mif və xəbər lenti, fərdi yaddaş və kollektiv travma bir-birinə qarışır. Şair dili sırf ifadə vasitəsi kimi deyil, düşüncənin özünü yaradan mexanizm kimi təqdim edir.
Roza Camali yalnız şair deyil, həm də dramaturqdur. 2007-ci ildə yazdığı “Kölgə” pyesi psixoloji və simvolik qatları ilə seçilir. Dram mətnlərində də onun poetik dili qorunur – dialoqlar metaforikdir, məkan isə real olmaqla yanaşı, rəmzi məna daşıyır.
Tərcümə fəaliyyəti isə onun ədəbi körpülər qurmaq istəyi ilə bağlıdır. O, William Butler Yeatsin məşhur “Bizansa yelkən açmaq” şeirini farscaya tərcümə edib. Bu seçim təsadüfi deyil: Yeats poeziyasında da mif, zaman və metafizik axtarış əsas yer tutur – Camalinin poetikasına yaxın motivlər.
Eyni zamanda o, Azərbaycan ədəbiyyatını başqa dillərə daşımaq istiqamətində də çalışıb. Fatimə Əlizadənin “İdrisilərin evi” əsərini ingiliscəyə tərcümə etməsi onun çoxdilli və çoxmədəniyyətli düşüncə arealına malik olduğunu göstərir.
Alman əsilli iranşünas və şeir tədqiqatçısı Ute Marqaret Saine Roza Camalini İran poeziyasının yeni dalğasının formalaşdırıcı simalarından biri kimi təqdim edir. Müxtəlif ədəbiyyat icmallarında onun adı 1990-cı illərdən sonra meydana çıxan eksperimental şairlər sırasında çəkilir.
Camalinin yaradıcılığı barədə beynəlxalq ədəbiyyat icmallarında qeyd olunur ki, o, fars dilində sintaktik sərbəstliyi genişləndirib, məcaz sistemini gündəlik danışıq dili ilə birləşdirərək yeni poetik matrisa yaradıb. Onun mətnlərində həm qadın subyektin fərdi təcrübəsi, həm də ümumbəşəri varoluş sualları paralel şəkildə mövcuddur.
Əsərlərinin əsas dili farsca olsa da, Roza Camalinin kimliyi Cənubi Azərbaycan mədəni mühitindən qaynaqlanır. Bu ikili mədəni yaddaş onun poeziyasında daxili dialoq formalaşdırır: periferiyanın səsi ilə mərkəzin dili arasında bir gərginlik hiss olunur. O, nə tam klassik ənənəyə sığınır, nə də sırf modernist eksperimentdə ilişib qalır – öz poetik ərazisini qurur.
Roza Camali çağdaş İran poeziyasında sərhədləri dağıdan, dili yenidən quran və miflə müasirliyi paralel dünyalar kimi təqdim edən bir ədəbi fiqurdur. Onun şeirləri oxucunu rahatlıq zonasından çıxarır; mətnlərdə sabit məna axtarmaq çətindir, çünki Camali üçün poeziya izah deyil, təcrübədir.
Bu gün o, yalnız bir şair kimi deyil, həm də səsi Təbrizdən başlayan, Tehranda formalaşan və qlobal ədəbiyyat məkanına açılan bir söz sahibi kimi. yeni poetik düşüncə modelinin müəllifi kimi dəyərləndirilir.
