Bu gün fransız filosof, yazıçı Jan-Jak Russonun anım günüdür.
Kulis.az onun həyatı və yaradıcılığı haqqında materialı təqdim edir.
XVIII əsr Avropa maarifçiliyinin ən radikal, rəngarəng və ziddiyyətli simalarından biri olan Jan-Jak Russonun həyatı fəlsəfəsi qədər dramatik, enişli-yoxuşlu və qəribə hadisələrlə zəngindir.
Russo 1712-ci ildə Cenevrədə doğulub. Anası Süzanna Bernar onun doğumundan cəmi doqquz gün sonra doğuş fəsadlarından vəfat edib. Russo sonralar yazırdı: "Doğulmağım ilk bədbəxtliyim oldu."
Atası İsaak Russo saat ustası idi. O, balaca Jan-Jakla gecələr boyu antik yunan və roma ədəbiyyatını, xüsusən də Plutarxın "Paralel tərcümeyi-hallar" əsərini oxuyardı. Russo sonradan qeyd edirdi ki, onda respublikaçı və azadlıqsevər ruh məhz bu mütaliələrlə formalaşıb.
Yeniyetmə vaxtı bir qravür ustasının yanında ağır şərtlərlə şagirdlik edirdi. 16 yaşında olarkən (1728-ci ildə) şəhər kənarında gəzintidən gec qayıdır və Cenevrənin qala qapılarının bağlandığını görür. Ustasının cəzasından qorxaraq şəhəri birdəfəlik tərk edir və avara, səyyah həyatına başlayır.
Qaçışdan sonra Savoyyada Madam de Varans ilə tanış olur. Onun təsiri ilə kalvinizmdən imtina edib katolikliyi qəbul edir. Bu addımına görə Cenevrə vətəndaşlığından məhrum edilir (lakin 1754-cü ildə yenidən kalvinizmə qayıdaraq fəxrlə "Cenevrə Vətəndaşı" imzasını bərpa edir).
Özündən 12 yaş böyük olan Madam de Varans əvvəlcə Russonun himayədarı və "anası" (Russo ona müraciətlə həqiqətən "Maman" deyirdi), sonradan isə sevgilisi olur. Bu qadının malikanəsində Russo fəlsəfə, musiqi və təbiət elmlərini dərindən öyrənmək imkanı qazanır.
1742-ci ildə Russo Parisə böyük bir iddia ilə gəlir: o, ənənəvi musiqi xətlərini və notlarını rəqəmlərlə əvəz edən yeni bir not sistemini Elmlər Akademiyasına təqdim edir. Akademiya onun sistemini rədd etsə də, o, musiqi nəzəriyyəçisi kimi tanınmağa başlayır.
Russo təkcə filosof deyil, həm də istedadlı bəstəkar idi. Onun yazdığı "Kənd cadugəri" ("Le Devin du village", 1752) operası Parisdə çox böyük uğur qazanır. Hətta Fransa kralı XV Lüdovik operanı o qədər bəyənir ki, Russonu saraya çağırıb ona ömürlük təqaüd kəsmək istəyir, lakin Russo utancaqlığı və müstəqilliyini itirmək qorxusundan kralın qəbuluna getmir.
Parisdə Deni Didro ilə yaxın dost olan Russo, məşhur "Ensiklopediya"nın musiqi və siyasi iqtisad bölmələri üçün çoxlu sayda məqalələr yazır.
1749-cu ildə Didronu həbsxanada ziyarətə gedərkən yolda bir qəzet elanı oxuyur: Dijon Akademiyası "Elmlərin və incəsənətin inkişafı əxlaqın saflaşmasına kömək edibmi?" mövzusunda esse müsabiqəsi elan etmişdi. Russo "Yox!" cavabını verdiyi radikal essesi ilə birinci yerə layiq görülür və 38 yaşında bir gecədə Avropada məşhurlaşır.
Russo iddia edirdi ki, insan təbiətən təmiz və xeyirxahdır, lakin sivilizasiya, şəhər həyatı və qanunlar onu korlayır. O, ibtidai dövrdə yaşamış insanı "nəcib vəhşi" adlandıraraq sivil insandan daha əxlaqlı hesab edirdi.
O, "İnsanlar arasında bərabərsizliyin mənşəyi" traktatında yazırdı: "Bir torpaq sahəsinin ətrafını çəpərləyib "Bu mənimdir" deyən və buna inanacaq qədər sadəlövh insanlar tapan ilk kəs mülki cəmiyyətin həqiqi əsasını qoydu." Onun bu ideyaları sonradan sosializm və kommunizm nəzəriyyələrinə yol açdı.
Onun "İctimai müqavilə" ("Du contrat social", 1762) əsərinin açılış cümləsi olan "İnsan azad doğulur, lakin hər yerdə zəncirlənmişdir" fikri Fransız İnqilabının əsas şüarlarından birinə çevrildi. Maksimilian Robespyer və yakobinçilər Russonun ideyalarını özlərinə rəhbər tuturdular.
Russo ateist deyildi, o, "təbii dinə" (deizmə) inanırdı. Lakin kilsə institutlarını, dini ritualları və ehkamları sərt tənqid etdiyinə görə həm katoliklərin, həm də protestantların nifrətini qazanmışdı.
Russo 1745-ci ildə Parisdə bir oteldə xidmətçi işləyən, oxuyub-yazma bilməyən Tereza Levasör ilə tanış olur və ömrünün sonuna qədər onunla yaşayır. Cütlük yalnız 1768-ci ildə rəsmi nikaha girir.
Pedaqogika tarixinə alternativ, uşaqyönümlü təhsil sistemini bəxş edən və uşaq psixologiyasından yazan bir insanın özünün Terezadan doğulan 5 övladının hamısını Paris yetimxanasına verməsi tarixin ən böyük ironiyalarından biridir. Russo bunu maddi vəziyyətinin pis olması və uşaqların aristokratik mühitdə xarab olmasını istəməməsi ilə əsaslandırmağa çalışırdı.
Dövrün digər nəhəng filosofu Volterlə Russo arasında dərin nifrət var idi. Volter onun övladlarını yetimxanaya atmasını ifşa edən anonim pamflet yaymışdı və Russonun sivilizasiya əleyhinə fikirlərinə lağ edərək yazmışdı: "Sizin kitabınızı oxuyandan sonra adamın dörd ayaq üstündə gəzməyi gəlir".
1762-ci ildə Russonun təhsil haqqında "Emil" və siyasi "İctimai müqavilə" əsərləri eyni vaxtda çap olunur. Hər iki kitab Paris və Cenevrədə qadağan edilir, bəzi nüsxələri isə meydanlarda yandırılır. Həbs olunma təhlükəsi yarandığı üçün Russo Fransanı tərk edib qaçmalı olur.
Sürgün illərində İsveçrənin Motiye kəndində sığınacaq tapan Russonun kilsə əleyhinə baxışlarından qəzəblənən yerli kəndlilər gecə vaxtı onun evini daşqalaq edirlər. Filosof oradan da qaçmaq məcburiyyətində qalır.
1766-cı ildə şotlandiyalı filosof Devid Yum Russonu qorumaq üçün İngiltərəyə dəvət edir və ona sığınacaq tapır. Lakin həmin dövrdə artıq ağır təqib manyaklığından (paranoyadan) əziyyət çəkən Russo, Yumun ona qarşı sui-qəsd təşkil etdiyini düşünərək onunla böyük bir skandalla yollarını ayırır və gizlicə Fransaya qayıdır.
Fransaya qayıtdıqdan sonra həbs olunmaqdan qorxaraq bir müddət "Renu" saxta soyadı altında yaşayır və yalnız musiqi notları köçürməklə birtəhər dolanır.
Ömrünün son onilliyində Russo fəlsəfədən uzaqlaşıb özünü tamamilə botanikaya həsr edir. O, meşələri, dağları gəzərək bitki növlərini toplayır, herbarilər hazırlayır və bitkilərin təsnifatı haqqında fəlsəfi-estetik qeydlər yazırdı.
Onun ölümündən sonra çap olunan "Etiraflar" ("Les Confessions") əsəri dünya ədəbiyyatında ilk müasir avtobioqrafiya sayılır. Russo burada özünün ən rəzil, utancverici hərəkətlərini (oğurluqlarını, cinsi meyillərini, xəyanətlərini) heç bir pərdəsiz, inanılmaz dərəcədə dürüstlüklə qələmə alıb.
Russonun təbiətə vurğunluğu, hissləri və emosiyaları ağıldan (zəkadan) üstün tutması, XIX əsrdə Avropanı bürüyəcək olan Romantizm ədəbi və fəlsəfi cərəyanının bünövrəsini qoyub. Göte, Şiller və Bayron kimi sənətkarlar onun ideyalarından bəhrələniblər.
Russo 2 iyul 1778-ci ildə Fransanın Ermenonvil kəndində qəfil insultdan vəfat edib. Lakin onun düşmənlərinin çoxluğu və paranoyası səbəbindən uzun illər onun zəhərlənərək öldürülməsi və ya intihar etməsi barədə şayiələr gəzib.
İlk olaraq Ermenonvildəki qovaqlar adasında dəfn edilsə də, fransız inqilabından sonra – 1794-cü ildə onun cənazəsi böyük ehtiramla Parisdəki Panteon məqbərəsinə köçürülür.
O, Panteonda ömrü boyu nifrət etdiyi və didişdiyi rəqibi Volterin tam qarşısında dəfn olunub.
