writer1

Şərif Ağayar

Məqalə sayı

521
clock11:20 calendar-gray 31 İyul 2014 view-gray2707 dəfə oxunub
view-gray2707 dəfə oxunub

"Ya zdes umer"

Of bə! Qoy, elə belə də başlayım yazıma... Çünki kitabı bitirən kimi içimdən qopan ilk reaksiya bu oldu. Zakir Sadatlının “Əfqanıstan uçurumu” xatirə-romanını deyirəm.

Bəli, bir zamanlar Azərbaycanın Əfqanıstan adlı bir bəlası vardı. Bu, o qədər də uzaq olmayan tarix mənim də xatirimdədir. Əfqanıstan sözü o vaxtdan nağıllardakı üç yoldan birini - Gedərgəlməzixatırladıb mənə. İndinin özündə də “əfqan” və “Əfqanıstan” deyəndə içimdə nəsə qaralır, burulur, ağrıyır, sızlayır...

Deyirdilər, əfqanlar qara millət olduğuna görə SSRİ-dən ora yalnız qaraları – qafqazlıları, orta asiyalıları göndərirlər. Həm də ruslar özünü bu odun içinə atmır. Ədalətsiz müharibə aparırlar deyə...

Çox deyilib Əfqanıstan haqda, çox danışılıb. Amma deyəsən, yazan bircə nəfərdir.

Ədalətsiz müharibə aparan tərəfin əsgəri... Üstəgəl dini və milli təəssübkeşlik. Bunlardan daha ötə - müharibəyə yazıçı münasibəti. Gör neçə rakursdan baxmaq məcburiyyətində qalıb, mərhum dostumuz Zakir Sadatlı. Və qəribədir ki, o, yazdığı kitabda bütün sınaqlardan üzüağ çıxıb.

“Bir nəfərin ölməyi faciədir, min nəfərin ölməyi statistika”. Bu məşhur deyimdən “Əfqanıstan uçurumu”nun müəllifi də istifadə edib. Ancaq kitab bütün tövrü ilə bu didaktik qənaətə incə bir redaktə də edir: “İnsanın ölümü faciədir!” O əsgərin, o mücahidin, o muzdlu döyüşçünün, o sadə kənd sakininin İNSAN olduğunu göstərmək üçün isə yazıçı qələmi gərəkdir. Dərin müşahidələr, təsirli detallar, səmimi etiraflar, dəqiq qənaətlər... Bütün bunlar azdır hələ...

Əfqanıstan müharibəsi haqda rusların çəkdiyi “9-cu rota” filminə baxanda barmağımı dişlədim. Əfqan mücahidlərinin qəhrəmanlığı kifayət qədər əks edilir bu filmdə. İmperiya əsgərləri onların öz vətənləri uğrunda necə qəhrəmanlıqla döyüşdüyünə rəğbət bəsləyir. Eyni zamanda sovet ordusuna, onun ədalətsiz mövqeyinə dəhşətli bir ironiya var. Bu məsələ “Əfqanıstan uçurumu”nda da diqqətdən yayınmır. Üstəlik, müəllifin əfqan kəndlərinə, əfqan dağlarına baxarkən öz doğma yurdunu xatırlayır, özünü oda düşmüş insanların yerinə qoymağı bacarır.

Müharibəni anlamq çox çətindir. Sözün həqiqi mənasında. Həm də onun içində ola-ola. Doğrudur, əsər xeyli sonralar qələmə alınıb, ancaq, müharibənin içindən keçə-keçə onu anlamayan adam belə bir kitab yaza bilməz. Bütün ağrı-acılarla yanaşı əsər boyu yumor hissini ayaqda tutmaq hər oğulun işi deyil. Təsəvvür elə, qələbə çalmaq da, məğlub olmaq da, döyüşmək də, döyüşməmək də müəllifə qüssə gətirir. Haqlı olaraq! Kimin üzərində qələbə arzulayaq? Və nə üçün? Göz görə-görə bu qədər günahsız insanın həyatını cəhənnəmə çevirmək kimə lazımdır? Müəllif bunlardan yana-yana söz açır. Bir yandan da döyüşmək istəməyən, amma buna məcbur olan bədbəxt əsgərlərin halı... Ciblərində qız şəkilləri... Xəyalları analarının yanında!

Açığın deyim, üşümək, ağrımaq, qoxu duymaq, qorxmaq, diksinmək öz yerində, kitabda iki yerdə əməlli-başlı səs də eşitdim. Bunun biri düşmənə əsir düşüb dağların başından döyüşçü dostlarını haraylayan, bunun pusqu olduğunu anlayıb onu xilas etməyə getməyən yoldaşlarını ağlaya-ağlaya söyüb-batıran, onlara nifrinlər yağdıran Kuqayın səsi idi. O biri Poroxinin saatının çaqqıltısı... “Dembl”llər Poroxinin saatını zorla əlindən alıblar. Müəllif onu geri alacağına söz verir. Amma mümkün olmur – həmin adamı tapa bilmirlər. Döyüşlərin birində Poroxin həlak olur. Müəllif yazır: “Həmin gecə kazarmada kiminsə qolunda bir saat hıçqırırdı”

Kuqayın qayadan asılmış meyitini geri alanda əsgərlər süngüylə daşlar üstündə qeydlər edirlər: “Ya zdes bıl. Saşa” (Mən burda olmuşam. Saşa), “Jdi menya, mama. Kostya” (Gözlə məni, ana. Kostya), “Ya zdes voeval. Xudayberqanov” (Mən burda döyüşmüşəm. Xudayberqanov) və s. Əsərin qəhrəmanı isə Kuqay asılan qayanın sinəsinə yazır: “Ya zdes umer. Kuqay” (Mən burda öldüm. Kuqay)

Bu yaxınlarda həyatdan vaxtsız köçən Zakir Sadatlının ölümündən sonra Milli Kitab Mükafatı almış “Əfqanıstan uçurumu” kitabında ən təsirli cümlə budur məncə: BİRİNCİ KİTABIN SONU

REKLAM

Yazarın digər yazıları

Xəbər lenti

Mübariz Örəndən yeni hekayə: İlıq
21:00 13 İyul 2020
Nərgiz İsmayılovanın yeni monoqrafiyası nəşr olundu
18:44 13 İyul 2020
Bollivud ulduzu koronavirusa yoluxdu
18:02 13 İyul 2020
Payızda vağzala getməyəsən... - Poetik etüdlər
17:36 13 İyul 2020
Mirmehdi Ağaoğlunun Türkiyədə hekayələr kitabı çap olundu
17:18 13 İyul 2020
On beş ilin salamı – Kənan Hacı yazır
16:39 13 İyul 2020
Bu gün “Vətən borcu” filminin premyerası olacaq
15:51 13 İyul 2020
Tənqidin sərhədləri - Qismətin Tomas Eliotdan tərcüməsi...
15:10 13 İyul 2020
Məşhur müğənni kitab yazdı
14:25 13 İyul 2020
Koronavirusa həsr olunan film çəkilir
13:37 13 İyul 2020
Elvis Preslinin nəvəsi intihar etdi
12:56 13 İyul 2020
Qanıyla torpağa “Qarabağ” yazan, son nəfəsdə şikəstə oxuyan, mina ilə tankın altına sürünən Azərbaycan əsgəri – Müharibə əhvalatları
12:15 13 İyul 2020
Ötən günün müharibə həyəcanı - Samirə Əşrəf yazır...
11:37 13 İyul 2020
Gevorkovun bacısı qızı ilə gəzən azərbaycanlı – Mahir yazır...
11:05 13 İyul 2020
Məşhur rəsm əsəri 22 milyon dollara satıldı
10:30 13 İyul 2020
Yazıçımızın hekayəsi Gürcüstan ədəbiyyat portalında
09:34 13 İyul 2020
“Mücrü” jurnalının baş redaktoru: “Ayağım nəşriyyata düşərli olmadı” – Müsahibə
09:00 13 İyul 2020
Xalq artisti koronavirusa yoluxdu
14:28 12 İyul 2020
Qızını ölən qızının həyat yoldaşına verdi, oğlu intihar etdi, nəvəsi güllələndi... – Axundov haqqında inanılmaz faktlar
12:15 12 İyul 2020
Anar özünün ən uğurlu hekayəsini seçdi – Mətn
11:44 12 İyul 2020