writer1

Aqşin Yenisey

Məqalə sayı

64
clock13:32 calendar-gray 24 İyun 2011 view-gray921 dəfə oxunub
view-gray921 dəfə oxunub

Üçhərfli sözlərdən qorxan ədəbiyyat

İki ildən çoxdur ki, dünya ədəbiyyatı yazarlarının dilimizə tərcüməsi, redəktə və korrektəsi ilə məşğuluq; söhbət prezidentin sərəncamı ilə çıxan 150 cildlik kitablardan gedir.

Bu proses, ümumilikdə, Azərbaycan ədəbiyyatında, Brejnevin sözləri ilə desək, “şirokiy şaq” olsa da, ədəbiyyatımızın bu məsələdə eyiblərinin də üzə çıxmasında önəmli rol oynadı.

Bu yazıda konkret adlar çəkib hansısa tərcüməçini, yaxud redatoru gözümçıxdıya salmaq, odumu, suyumu götürüb hansısa “bəxtəvərin” üstünə düşmək fikrində deyiləm, ümumi mənzərəni təsvir etməklə halımızın necə xarab olduğunu göz önünə gətirmək olar.

Öncə başlayaq dilimizin orfoqrafiya lüğətindən: sən demə, eyni sözlərin yaziliş forması müxtəlif lüğətlərdə müxtəlif formada imiş və hansının doğru olduğu Allahdan başqa heç kimə agah deyilmiş.

Məsələn, “zir-zibil” sözünü bir lüğət defislə, başqa bir lüğət isə bitişik yazmağı təklif edir və müzakirə açsan ki, ən doğru variant hansıdır, aləm dəyəcək bir-birinə. Və bu cür müxtəlif sözlər hələ də öz görkəmindən “narahatdır”.

Yaxud dünya ədəbiyyatında, xüsusilə Avropa ədəbiyyatında yayğın olan elə sözlər var ki, bizim lüğətlərdə onun heç izi-tozu yoxdur. Məsələn, alman yazıçısı Haynrix Böllün əsərlərində “kommivoyajör” (ticarər agenti, dəllal) sözünə tez-tez rast gəlinir.

Tərcümə zamanı ya gərək bu sözün dilimizdəki qarışılığını özündən uydurasan, ya da sözü olduğu kimi saxlayasan. Olduğu kimi saxlayanda da keçi qalır cayın o biri tayında.

Hərə bir variant təklif edir və bir sözün yazılış forması dilimizdə on cür şəkil alır. Yəni demək istədiyim odur ki, ədəbiyyatımız hələ bu cür kiçik problemlərin həllində aciz-avara qalıb.

Keçək ikinci bəlaya: bunun adı dünya ədəbiyyatına kiçik gözlüklü mühafizəkarlıq eynəyini taxaraq baxmaqdır. Konkret misal: hamı bilir ki, Markesin “Polkovnikə məktub yoxdur” povesti çox vurğulu, amma vulqar bir ifadə ilə bitir.

Povesti oxuyanlar bilir, xoruz söhbətindən gözü su içməyən arvad polkovnikin baş-qulağını aparır ki, xoruz döyülsə, bəs biz nə yeyəcəyik və bu söhbət elə bir kuliminasiyaya çatır ki, arvad polkovnikin yaxasından yapışıb hiddətlə bağırır: “Bəs biz nə yeyəcəyik?” Və yetmiş beş yaşlı polkovnikin sakitcə dediyi “Pox” sözü ilə əsər özünün ən uğurlu sonluğuna qovuşur.

Ruslar bu üçhərfli sözü olduğu kimi saxlayıblar. Biz isə mühafizəkarlığımız ucbatından baş sındırırıq ki, bu üçhərfli sözü necə yazaq? Tərcüməçi təklif edir ki “P...” şəklində yazaq, redaktor razılaşmır və öz variantını əlavə edir: “P..x”. Onsuz da, hansı şəkildə yazırıqsa yazaq, bu söz oxucunun gözünə öz bütöv şəklində görünür, çünki bu sözü əsərin ruhu, ahəngi, süjeti doğurur.

Hansı oxucu bu sözü “Pı, üç nöqtə”, yaxud “Pı, iki nöqtə, Xı” kimi oxuyur? Üstəgəl, bizim oxucunun Markesdən daha mədəni olmağa nə qədər haqqı çatır?

Dağarcığımızı tay yanına sürüməyimiz bəs deyil, hələ bir taya düzəliş də edirik, üstəgəl, “Polkovnikə məktub yoxdur” kimi əsəri oxuyub, axırda bu üçhərfli sözə görə oxucunun tərbiyəsi zədələnəcəksə, o elə anadangəlmə tərbiyəsizin yekəsidir və ədəbiyyatın belə oxucunu tərbiyə etmək kimi bir öhdəliyi yoxdur.
İndi isə daha vacib məsələyə keçək: tərcüməçilərimizin öz ana dilinin sintaksisini yaxşı bilməmələrinə.

Nümunə: bir tərcüməçi yazır: “Ata qızı ilə oturub xeyli şam yedi”. Orijinal mətndə isə cümlə belədir ki, ata ilə qızının şam yeməyi xeyli uzun çəkdi. Bizim tərcüməçinin cümləsindən belə çıxır ki, ata ilə qızı oturub xeyli kilsə şamını basıb yeyiblər.

Yaxud ikinci bir misal: oğlanla qız dəniz sahilində əl-ələ tutub gəzişirlər, birdən sözləri çəp gəlir və qız əlini oğlanın əlindən çəkir. Bizim tərçüməçi bunu belə çevirib: “Qız əlini oğlanınkından çəkdi”.

Bu hələ indi, yaza-yaza yadıma düşən cümlələrdir, inanın ki, kitablar doludur bu cür əndirəbadi tərcüməçi cümlələri ilə.

Nəsə, günü-gündən kökələn Bakıda başınızı çox ağrıtmayaq yayın bu cırhacırında...

Paylaş

REKLAM

Yazarın digər yazıları

Xəbər lenti

Arvad deyil ey, Sokratdı - Aqil Abbasın yeni hekayəsi
17:40 21 Sentyabr 2019
Xərçəngin mübarizə simvolu Neslicanın həyatından parçalar
16:44 21 Sentyabr 2019
Qadına şiddətə yox deyir, amma qadına şiddət göstərir
16:12 21 Sentyabr 2019
Döyülsə də, şəkillərdə gülən qadınlarımız
15:05 21 Sentyabr 2019
“Anama ikinci uşağı qadağan eləmişdilər” – Müsahibə
14:30 21 Sentyabr 2019
Avtobus etüdləri
13:11 21 Sentyabr 2019
Tanınmış rəssamın sərgisi keçiriləcək
12:26 21 Sentyabr 2019
Nəsimiyə həsr olumuş heykəltəraşlıq simpoziumuna start verilib
12:01 21 Sentyabr 2019
Üzeyir Hacıbəyli haqda çarx hazırlanıb - Video
11:14 21 Sentyabr 2019
Xalq artistimiz Böyük Teatrda oynayacaq
10:05 21 Sentyabr 2019
On yaşlı uşağı qaçırıb evində saxlayırdı...
08:58 21 Sentyabr 2019
“İnsana bədbəxtlik lazımdır” – Şekspirdən aforizmlər
21:00 20 Sentyabr 2019
Xalça Muzeyində Nəsimiyə həsr olunan sərgi keçiriləcək
18:47 20 Sentyabr 2019
Qanad açır uçmağa tənha qadın - Şeirlər
18:20 20 Sentyabr 2019
Azərbaycan şairləri Dünya Yazarlarının Belqrad görüşündə
17:32 20 Sentyabr 2019
Tarkovski filmləri nədən bəhs edir?
17:30 20 Sentyabr 2019
Haluk Bilginər “Emmi” mükafatına namizəd olub
17:10 20 Sentyabr 2019
Dünyanın ilk vagina muzeyi açılır - Fotolar
16:33 20 Sentyabr 2019
SSRİ-nin Xalq artisti vəfat edib
15:50 20 Sentyabr 2019
Fala baxan Bəxtiyar Vahabzadə, evində rus qızı saxlayan Sabir Əhmədli... – Yazıçıların başına gələn qeyri-adi hadisələr
15:30 20 Sentyabr 2019