writer1

Müşfiq Şükürlü

Məqalə sayı

21
clock10:35 calendar-gray 30 Aprel 2019 view-gray1227 dəfə oxunub
view-gray1227 dəfə oxunub

Bu roman Şərif Ağayarın məğlubiyyəti idi

Kulis.az gənc yazar Müşfiq Şükürlünün "Şərifin "Komandir”i, yoxsa Kubrikin polkovniki?" adlı yazısını təqdim edir.

Fransız generalı Miroya alman mövqelərinə doğru irəliləmək tapşırılıb. Birinci Dünya Müharibəsinin qızğın çağları. Ölüm səngəri. İntihara imza atan əsgərlər. Səngəri dolaşan general əsgərlərindən daha artıq alman öldürməyə hazır olub-olmadıqlarını soruşur. Onlardan biri müharibənin şokundadır.

– Arvadın var?

Generalın verdiyi sualları təkrarlayan və irişə-irişə arvadını birdə görməyəcəyini dilə gətirən əsgər odlu şapalağa layiqdir. Beləcə bölükdən qovulur. Çünki "qorxaq bir çağa” intiharı qəbul edə bilmir. O, qorxaqdır və generalın cəsur əsgərlərinin ancaq düşüncələrini zədələyə bilər. Yenə də üzünün ifadəsi, isterik təbəssümü və rabitəsiz nitqi müharibə böhranının kiçik bir aynasıdır.

Amerikalı rejissor Stenli Kubrikin "Şərəf yolu” (1957) anti-müharibə filmləri arasında, yəqin ki, ilk sıralarda gəlir. Şərif Ağayarın yaxın günlərdə nəşr olunan "Komandir” romanı mənə bu filmi xatırlatdı. Çünki hər ikisi gerçək hadisələrə söykənir. Hər ikisi müharibədən bəhs edir. Onları bir-birindən ayıran səbəblər isə təkcə sujet, zaman və ifadə formaları deyil.

Hər şeydən öncə bu iki sənət əsərini sənətkarlıq baxımından müqayisə etmək Şərif Ağayara da, Kubrikə də haqsızlıq olar. Çünki Şərif Ağayarın "Komandir”i romandan çox sənədli reportajdır. Əsərin rəvan dili və sürəkliliyi bədii keyfiyyətə çevrilə bilməyib. Bunun səbəbini izah etmək isə çətindir.

Hazırki əsas şəkil

Bu mənada onları əsərdən nümunələrlə ideyalar müstəvisində tutuşdura bilərik. Ya da belə deyək, əks qütblərin mövzuya münasibəti çərçivəsində.

Yuxarıda filmindən nümunə verdiyim o kiçik səhnədən də göründüyü kimi müharibə Kubrik üçün insan faciəsindən, psxioloji təşviqat və basqıdan ibarətdir. Filmi dünya sənət tarixi üçün önəmli edən faktlar, görünür, Şərif Ağayarın gözündən qaçmaqdadır.

Şərif bu sualı aydınlaşdırmaq üçün özünə ikinci bir sual ünvanlaya bilər: "Hansımız həyatın gerçək üzünü ifşa etmək, həqiqəti aşkarlamaq iqtidarındayıq? Mən yoxsa Kubrik?”

Film döyüş zamanı "irəli” əmrinə itaət etməyib geri çəkilən üç əsgərin məhkəməsi və gülləyə düzülməsindən bəhs edir. Müharibə dövründə insan həyatı dəyər kəsb etmir. Onun mahiyyəti budur. Film savaşın suiqəsdlərə, ölümcül oyunlara, edamlara, təhdidlərə özül olduğunu izah etməkdədir.

Şərifin işlədiyi mövzuları qısaca ümumiləşdirək: vətənə bağlılıq, anaya sədaqət, ataya hörmət... Şərifi narahat edən mövzuların Kubrikin baxış açısından xüsusi çəkisi yoxdur. Bu mənada onları müqayisə etmək doğru görünmür. Ancaq ortada müharibə qurbanları və müharibənin həyatlarını dəyişdiyi insanlar var. Şərifin qəhrəmanı üçün bu bir şərəfdir. Kubrikin qəhrəmanları üçünsə ölümə bu cür məhkum olmaq qəbul edilməzdi.

Romanın vətənpərvərlik mövzusuna həsr olunduğunu göstərmək üçün sitat gətirmək belə artıqdır. Çünki "Komandir” Raquf OrucovQəhrəmandır. Ancaq yenə də əldə sübut ziyan deyil: "İndi mən bütün var-dövlətimi, hətta öz canımı pirin torpağına basdırmağa hazır idim, təki kəndimizi, anamı qoruya biləydim”.

Müəlliflə qəhrəman arasında mükəmməl ahəng tapmaq çətin deyil. Buna düşüncə və etiqad uyğunluğu deyək. Cümlələr obrazların dilindəndir. Ancaq yazıçının baş qəhrəmana, onun şəxsiyyətinə və düşüncələrinə rəğbəti nəzərdən qaçmır: "Müharibə ilk dəfə bütün ağırlığıyla çatmışdı mənə. İndi vətən sözündən sızıltı eşidirdim və bu səs ayaqlarımdakı qəlpələrin sızıltısına qarışıb hüznlü nəğməyə çevrilirdi. Mən bu nəğməni bütün bədənimlə dinləyirdim. Bəzən sızıltılar artır, həzinlik itir, içimdə dəhşətli bir intiqam marşı çalınırdı. Qara pişiyin çığırtısı bir yandan məni vahimələndirsə də, o biri yandan qisas hissimi gücləndirirdi”.

İntiqam hissinin poetikası. Mənə daha çox belə göründü. Amma gəlin kitabın bir başqa hissəsinə də baxaq.

"Kapitan Rəşidov” başlıqlı paraqrafda Komandirlə Rəşidov arasında müharibə barədə kiçik bir polemika olur. Adam ümidlənir. Yəqin, Şərif artıq burda məsələni çözəcək.

"Kəşfiyyatçı namaz qıla bilməz”, "Günahsız insanları niyə öldürürük?” deyə düşünən kapitanı, nəhayət, Komandir susdurur: "Əsl döyüşçünün nəfəsi də ibadətdir”.

"Şərəf yolu”nun polkovniki ilə general arasında hardasa yuxarıdakına oxşar bir mübahisə olur, ancaq daha kəskin və şiddətli. "Anthil” adlı düşmən məntəqəsini ələ keçirmək üçün polkovnik Daksdan əsgərlərini fəda etməyi istəyən general hələ üstəlik itki sayını da hesablayır, əvvəlcədən ölçür-biçir. Bundan dəhşətə gələn polkovnik qəzəbini basdırmağı bacarmır və vətənpərvərliyin axmaqlıq olduğundan danışmağa başlayır. Hətta ingilis yazıçısı Samuel Consondan sitat gətirir: "Vətənpərvərlik bir xainin son sığınacağıdır”.

Məncə, bu "roman” ən azından Şərif Ağayarın bir yazıçı kimi ideyalar aləmində məğlubiyyəti idi.

artkaspi.az

REKLAM

Yazarın digər yazıları

Xəbər lenti

Son anda adı dəyişən 10 şedevr roman
21:00 17 Fevral 2020
Kukla Teatrında fiziki məhdudiyyətli uşaqların iştirakı ilə tamaşa olacaq
19:27 17 Fevral 2020
Mərhum müğənni "konsert verəcək"
18:45 17 Fevral 2020
Sevişməyə həvəsim yoxdur - Ömər Xəyyamdan yeni hekayə
18:05 17 Fevral 2020
Gənc şairə vəzifə verildi
17:24 17 Fevral 2020
Aydın Uluxanlının kitabı təqdim olunub
16:45 17 Fevral 2020
Xalq artistimiz çex professorla eyni səhnədə
16:12 17 Fevral 2020
Avropa "İlin ən uğurlu muzeyi"ni seçdi
15:33 17 Fevral 2020
Rəsulzadə onun haqqında “Şərəfsiz bir aqibət” adlı yazı yazmışdı – Səfalət içində ölən məşhur yazıçımız
15:04 17 Fevral 2020
Məşhur rejissor vəfat etdi
14:24 17 Fevral 2020
Biz xarabat əhliyik... - Günün şeiri
13:51 17 Fevral 2020
Tanrıya göz vuran şair – Müşfiq Şükürlü yazır
13:16 17 Fevral 2020
Rusiya və Azərbaycanın balet ulduzları "Qu gölü"ndə bir araya gəldilər
12:34 17 Fevral 2020
Vaqif Mustafayev niyə belə edir?
12:03 17 Fevral 2020
Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti barədə kitab nəşr edildi
11:34 17 Fevral 2020
Müğənni Elnarənin efir “ağbirçək”liyi
11:03 17 Fevral 2020
"Dəli yığıncağı"nın premyerası oldu - Fotolar
10:30 17 Fevral 2020
Tanınmış aktrisa sevgililər günündə vəfat etdi
09:55 17 Fevral 2020
Bura kişilər girə bilməz! - Ayxan Ayvazdan reportaj
09:00 17 Fevral 2020
Ədəbiyyatımızın ən gözəl hekayələrindən biri: Qayçı
17:28 15 Fevral 2020