news-inner
clock12:10 calendar-gray 22 İyun 2018 view-gray469 dəfə oxunub
view-gray469 dəfə oxunub

İntihar niyyəti güdməyən özünəxəsarət – Etimad Başkeçid yazır...

Kulis.az Etimad Başkeçidin “Bir hüzn evidir dünya bizimçün...” yazısını təqdim edir.

“Hüzn özü də yetərlidir, amma ondan yaxşıca zövq almaq üçün başqalarıyla da bölüşməlisən”

Mark Tven

Fazil Mustafa ilə əzadarlar (millət vəkilinin şərti opponentləri) arasında səngimək bilməyən mübahisə məni bu yazını qələmə almağa sövq etdi.

Qüsura baxmayın, mənə elə gəlir ki, Fazil bəyin müzakirə, disput açmaq, «ağlaşma»nın sosiomədəni kontekstini araşdırmaq məqsədiylə səsləndirdiyi fikirləri ya auditoriya düzgün anlamır, ya da qəsdən müəllifi mübahisəyə çəkirlər ki, ara qarışsın, məzhəb itsin. Axı çoxdan məlumdur: «dedim-dedi» janrında söz güləşdirməklə, intellektual səviyyəsindən asılı olmayaraq, heç kəsi fikrindən döndərmək mümkün deyil; mübahisə heç bir anlaşılmazlığı aradan qaldırmır, əksinə ixtilafı daha da dərinləşdirir…

Əslində isə, ortada heç bir ixtilaf yoxdur, millət olaraq bir-birimizin fərqli görüşlərini həzm etməmək, sinirə bilməmək problemi var.

Dostlar, əzadarlıq – özünə işgəncə vermənin tarixi çox qədimlərə dayanır. Bu barədə külli miqdarda ədəbiyyat var – yəni hüznün, yas tutmanın bu şəkli dünyaya çoxdan məlumdur və illah da Hüseyn aşiqlərinin icadı deyil. Antik dövrün yazılı mənbələrində tez-tez Diana kultundan söz açılır. Bu kultun çeşidli yönləri var, bunlardan biri də özünü dəmir çubuqla və xüsusi hazırlanmış işgəncə alətləri ilə döyməkdir.

Əzadarlıq askeza – tərki-dünyalığın ayrılmaz tərkib hissəsi olaraq bütün dinlərdə yer alır; erkən xristianlıqda isə buna xüsusi önəm verilirdi. “İnsanlığı xilas etmiş İsa Məsihin əzablarını öz bədənində hiss etmək”, “ruhən təmizlənmək”, “Tanrının oğluna təziyə saxlamaq”, “Tanrı səltənətini möhkəmləndirmək” və s. kimi şüarları rəhbər tutub əzadarlıq edənlərə indi də rast gəlinir. Amma hazırda dünyada daha çox onların obrazını görürük – incəsənətdə, ədəbiyyatda, kinoda. Əzadarlar – flagellantlar (lat. qırmanclayan, şallaqlayan) indinin özündə, psixoloqların, sosioloqların, filosofların, yaradıcı insanların tədqiqat obekti olaraq qalır. Hollandiyalı məşhur rəssam Piter Ların “Əzadarlar”, ispan rəssam Fransisko Qoyanın “Əzadarların yürüşü” kimi qiymətli sənət əsərlərini, Den Braunun bestsellerə çevrilmiş “Da Vinçi kodu”nu - əzadar monax-albinos Saylasın iztirablarını xatırlayaq…

Orta əsrlərdə Avropada əzadarlıq böyük vüsət almışdı. İş o yerə çatmışdı ki, əzadarlarların fanatizmindən istifadə edən xarici qüvvələr ayrı-ayrı ölkələrin, o cümlədən də, Almaniyanın təhlükəsizliyini təhdid etməyə başlamışdılar. Nəticədə Almaniya imperatoru Sigizmundun təkidi ilə 1414-cü ildə Roma papası işə qarışmalı olmuşdu. İş burasındadır ki, flagellantlar bütün əndazələri aşmışdılar: dinin ehkamlarını hər addımda pozur, məlum “səbəb”lərdən yəhudiləri qırır, özünüdöymə mərasimlərinə uşaqları da cəlb edirdilər və s. Əzadarların qəribə rituallarından biri də uşaqları qanına qəltan etmək və onları öz qanında xaç suyuna çəkmək idi…

Avropalılar yalnız on beş il sərasər mübarizə apardıqdan sonra özünü döyə-döyə ölkələri dolaşan əzadarların, şəbeh çıxaranların hərəkatı öləziməyə başlamışdı.

Mən burada hər hansı tarixi paralellər aparmaq fikrindən uzağam, sadəcə, faktları sadalayıram.

Fikirləşirəm ki, ola bilsin, müsəlman dünyasının ən böyük problemi öz “papa”sının və “müqəddəs sinod”a bənzər bir qurumunun olmamasıdır. Ona görə, hər ağızdan bir hava gəlir, peyğəmbərlərin, imamların sözlərini hərə bir yerə yozur.

Ağlaşma-özünüdöymə, müəyyən mənada, hansısa tarixi dövrlərin kollektiv mentallığını əks etdirir; din kimi qəbul edilən Hindistan-Çin mənşəli təlimləri nəzərə almasaq, əsas dinlərin hamısınında olub, var. Buna müəyyən tarixi zəmində formalaşmış adət-ənənələrin, normaların, dəyərlərin ifadəsi kimi də baxmaq olar. Amma, dediyimiz kimi, sekta xarakterli yarıleqal icmaları bir kənara qoysaq, bütün mədəni xalqlar bu praktikadan çoxdan imtina ediblər. Buna sadəcə tarixi-mədəni relikt kimi baxırlar; mədəniyyətdə, ədəbiyyatda buraxdığı izləri öyrənir, daim dəyişilən insanın və sosiumun həyat prinsiplərinin, davranış modellərinin formalaşmasında onun rolunu tədqiq edirlər.

Bu, mədəni dünyanın gəldiyi nöqtədir. Hazırda insanlara bu praktikanın özü yox, onun psixoloji aspektləri daha maraqlıdır. Müasir psixiatriyada bu cür hərəkətlər nonsuicidal self-injury kimi təsnifləndirilir. Yəni «intihar niyyəti güdməyən özünəxəsarət». Məlum olur ki, bu ritualı yerinə yetirərkən, insan sanki zamansızlığa yuvarlanır, öyrəşdiyi sosial çərçivədən kənara çıxır, insanın özündən və gerçəklikdən təcrid olunmasına, hətta trans və ekstaz vəziyyətinə düşməsinə səbəb olur. Deyilən ağıların, vurulan zərbələrin monotonluğu, üstəgəl, fiziki ağrı vəziyyəti daha da qəlizləşdirir. Bu praktikayla məşğul olan insanlarda ağrıdan asılılıq yaranır; özü də bu, narkotik asılılığı kimidir – özünə işgəncə verməkdən həzz ala bilmək üçün getdikcə daha çox, daha şiddətli ağrıya ehtiyac duyursan…

Bütün bunlar qərb alimlərinin vaxtilə qərbdə keçirilən ayinlər barədə gəldiyi qənaətlərdir.

Bizsə… adama elə gəlir ki, hansısa tarixi mərhələdə ilişib qalmışıq və ya höcətə düşmüşük – nə deyilənləri eşitmək istəyirik, nə də başqalarının keçdiyi yola baxıb, ibrət götürmək.

Bu yerdə yazının qaralamasıyla tanış olduqdan sonra dostum-qardaşım İlqar Rəsulun dedikləri: “Cəmiyyətlər inkişaf etdikcə, insan sağlamlığına, düşüncəsinə zərər vuran, xəsarət yetirən belə ayinləri özlərindən aşağı toplumlara – az inkişaf etmiş cəmiyyətlərə ötürərək onlardan yaxalarını qurtulublar. Əzadarlığın bizdə bu qədər aktual olması, mətbuata çıxarılarkən əleyhdarları qədər də tərəfdarlarının hay-küy salması onu göstərir ki, top çoxdandır bizim sahəmizə ötürülüb və oyun yetərincə qızışıb. İndi bir cəmiyyət olaraq bizim borcumuz onu ən pis halda özümüzdən az inkişaf etmiş hansısa cəmiyyətə ötürərək qurtulmaq, ən yaxşı halda isə bu topu sadəcə auta göndərməkdir....”

İndi Fazil Mustafanın əzadarlıqla və ekstaz vəziyyətində yad təsirlərə müqavimət hissini itirmiş insanlarımızın davranışı ilə bağlı dedikləri yaxın perspektivdə nə dərəcədə vəziyyəti dəyişə bilər? Bunu bilmirəm. Bir şeyi dəqiqdir: vaxt keçəcək, bütün mədəni xalqların çoxdan arxada qoyduğu tarixi mərhələ bizmçün də retrospektivə çevriləcək. Ona görə də, gəlin bir-birimizlə «dalaşanda» elə dalaşaq ki, gələcəkdə ilə barışmağa üzümüz olsun; bu umu-küsünü özümüzlə İlon Maskın bizim üçün kəşf edəcəyi uzaq planetlərə də aparmayaq.

Oxşar xəbərlər

Xəbər lenti

Həqiqi sevgini duyan qəlb bir damcı suya da hörmətlə baxar - Mövlanədən hikmətli sözlər
21:00 30 Sentyabr 2020
Teatr rəhbəri Prezidentə müraciət etdi
18:45 30 Sentyabr 2020
Nazirliyin mükafatını alan pandemiya hekayəsi - Mətn
18:03 30 Sentyabr 2020
Müharibə mövzusunda ədəbi müsabiqə elan olundu - Şərtlər
17:15 30 Sentyabr 2020
ISESCO Qarabağla bağlı bəyanat yaydı
16:32 30 Sentyabr 2020
Xalq şairi: Qarabağı alacağımıza heç bir şübhəm yoxdur
15:42 30 Sentyabr 2020
Döyüşçülərə silah verib qayıdanda müəmmalı şəkildə öldü - Qəbri Ağdamda, baş daşı Bakıdakı evində olan sənətkar
15:01 30 Sentyabr 2020
Feminist müğənni vəfat etdi
14:19 30 Sentyabr 2020
Tanınmış yazıçı İsveçin xarici işlər nazirinə məktub yazdı
13:32 30 Sentyabr 2020
Teatr Xadimləri İttifaqı erməni təxribatı ilə bağlı bəyanat yaydı
12:51 30 Sentyabr 2020
Paşinyanın canlı efirdə danışdığı araq lətifəsi - Bir rus, bir erməni...
12:09 30 Sentyabr 2020
"Qarabağ - mədəniyyətimizin beşiyi" layihəsinə start verildi
11:39 30 Sentyabr 2020
Qarabağa gedən ailə - Ayxan Ayvaz yazır
11:08 30 Sentyabr 2020
Tanınmış şair cəbhəyə yola düşdü
10:20 30 Sentyabr 2020
Ermənilər Şeyx Babı türbəsinə ciddi ziyan vurdu
10:01 30 Sentyabr 2020
Müğənni Ayaz: “Qonşumuzun evinə mərmi düşdü” – Müsahibə
08:58 30 Sentyabr 2020
Pandemiya mövzusunda keçirilən hekayə müsabiqəsinin qaliblləri mükafatlandırıldı
19:58 29 Sentyabr 2020
Mədəniyyət Nazirliyi bəyanat yaydı
19:27 29 Sentyabr 2020
Erməni filmi Moskva kino festivalından çıxarıldı
18:19 29 Sentyabr 2020
Deyir, oğlum darıxmasın, görüşərik bu bahar - Ədəbiyyatımızın ən təsirli müharibə şeirləri...
17:42 29 Sentyabr 2020