news-inner
clock09:41 calendar-gray 09 Dekabr 2017 view-gray414 dəfə oxunub
view-gray414 dəfə oxunub

Cinlər dərəsində toy – Qorxmaz Quliyev yazır...

Kulis.az professor Qorxmaz Qulıyevın “Cinlər dərəsində toy” hekayəsi ilə bağlı qeydlər məqaləsini təqdim edir

Bu gün bildiklərimizin, təxmini-yarımçıq bildikləimizin, hardansa, kimdənsə eşitdiklərimzin həcmi o qədər artmışdır ki, onları yığıb-yığışdırmaq, düzüb-qoşmaq, nizamlayıb sistemləşdirmək müşkül məsələyə çevrilmişdir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, bildiklərimiz artıqca bilmədiklərimiz də həndəsi silsilədə artır. Bu isə bilgiliklə bilgisizlik arasında aşınma prosesinə təkan verir, onların arasında sərhəd əməlli-başlı pozulur. Sosial şəbəkənin öz informativ dağınıqlığı ilə, hərcmərcliyi ilə həyatımızın ən dərin, ən mərhəm qatlarına sirayət etdiyi şəraitdə bilmədiklərimizi bilirik, bildiklərimizi bilmirik. Yalnız incəsənət/ədəbiyyat dünyamızda hökm sürən bu dağınıqlığı, bu hərcmərcliyi dəf etmək, dünyanın təbiətinə və ona uyğun olaraq insanın iç aləminə - xislətinə xas olan harmoniyanı bərpa etmək iqtidarındadır.

Səfər Kəlbixanlının “Cinlər dərəsində toy” hekayəsi ilk baxışdan binayi-qədimdən dünya ədəbiyyatında mövcud olan, müxtəlif dövrlərdə fərqli kontekstlərdə işıqlandırılmış bir mövzuya – insanın bütün əməllərindən ötrü cəmiyyət qarşısında, tarix qarşısında, ilk növbədə öz vicdanı qarşısında cavabdehliyi məsələsinə toxunur. Həqiqətən də bu problem hekayədə mərkəzi yer tutur. Lakin tədqiqat predmetini tərkib hissələrinə bölüb təhlil etməklə vəzifəsini bitmiş hesab edən təbiət elmlərinin nümayəndələrindən fərqli olaraq yazıçının missiyası dünyanı əvvəlcə problem-problem parçalamaq, sonra bu qəlpə-problemləri bir mərkəzi problem ətrafında birləşdirmək və bütün ziddiyyətlərinə baxmayaraq dünyanın bütövlüyünü təsbit etməklə bağlıdır. S. Kəlbixanlı öz missiyasını dərk edir və oxucuya təqdim etdiyi ədəbi nümunənin çərçivəsində problemi həll etməsə də (əslində problemin sonuclu və mütləq həlli qeyri-mümkündür), mənəvi harmoniyanın insan mövcudluğunun vacib şərti olmasını hekayənin süjet xətti ilə kompozisiyası ilə vurğulayır. Bu baxımdan insanın əməllərindən ötrü cavabdehliyi mövzusu həqiqətən əsərdə bu və ya digər dərəcədə toxunulan bütün digər mövzuları öz ətrafında birləşdirən mərkəzi problemdir. Bu həcmcə kiçik əsərdə bədii bütövlük çərçivəsidə müəllif bilərəkdən yaxud bilməyərəkdən, şüurlu şəkildə yaxud təhtəlşüur səviyyəsində müasir insanlığın üz-üzə gəldiyi problemlərə reaksiya verir.

Hekayə vaxtı ilə C. Coys tərəfindən “Finneqan üçün yas” əsərində sırf söz oyunu prosesində neologizm kimi yaradılmış və humanitar dövriyyəyə daxil edilmiş, lakin qısa zaman kəsiyində əvvəlcə anlayışa, sonralar isə aşıb-daşan yaradıcılıq potensialı humanitar biliyin çərçivəsinə sığmayıb misli görünməmiş vüsət nümayiş etdirib təbiət elmlərinə də yol açmış, postmodernist düşüncə tərzinin əsasını təşkil etməklə yanaşı müasir təbiətşünaslığın ən qabaqcıl sahəsi hesab olunan sinergetikanın da təşəkkülündə mühüm rol oynayıb konsepsiyaya çevrilmiş “xaosmos” əsasında yazılmışdır. “Xaosmos” üç sözün – xaosun (kainatın ilkin durumunun), kosmosun (nizamlnmış xaosun) və osmosun (xaos ilə kosmos arasında əlaqə formasının) birləşməsindən əmələ gəlmiş neologizmdir.

Müxtəlif xalqların mifologiyalarında ilkin zamanda xaosun kosmosa çevrilməsi hadisəsi təsbit olunmuşdur. Lakin müasir elmi sinergetik təsəvvürlər belə bir müddəadan çıxış edirlər ki, heç də xaos birdəfəlik və bütövlüklə kosmosa çevrilməmişdir. Aramsız şəkildə xaos kosmosa, kosmos xaosa çevrilir və dünyanın dinamik tarazlığı da məhz onların bir-birini əvəzləməsinə söykənir: gecəylə gündüz, yazla qış, ölümlə həyat bir-birini dəf edirlər və bu gediş prosesində dünyanın dayanıqlılığı təmin olunur.

Postmodernizmin ortaya qoyduğu bütün yeniliklər kimi xaosmos konsepsiyasına müraciət də fövqəladə kəşf deyil, humanitar fikirdə həmişə mövcud olmuş bir problemin, bir fenomenin vurğulanmasıdır. Lakin hər halda diqqətlə fikir verdikdə məlum olur ki, posmodernist ədəbi nümunələrdə xaosla kosmos, nizamsızlıqla nizam arasında tarazlığın pozulması hallarına təsadüf etmək olar. “Cinlər dərəsində toy” müxtəlif səbəblərə, ilk növbədə mənəvi-əxlaqi dəyərlərin aşınmasına görə bu nizamın pozulmasına və bunun qarşısıalınmaz və geriyədönməz fəsadlara həsr olunmuşdur.

Hekayədə hadisələr iki, paradoksal şəkildə həm paralel, həm də iyerarxik aləmdə - cinlərin və insanların dünyalarında cərəyan edirlər. Bu iki dünya arasında əsərdə xarakteri axıra kimi açıqlanmamış əlaqə mövcuddur. Bu mistisizm bir tərəfdən cinlərin öz təbiəti, digər tərəfdən ümumiyyətlə dünyanın saysız-hesabsız sirlərlə dolu olması ilə bağlıdır; cinlər istədikləri vaxt insanlar dünyasına istədikləri şəxsi öz paralel dünyalarına aparmaq iqtidarındadırlar, lakin insanlar bu iki dünya arasındakı sərhədi (osmosu) dəf edib müstəqil şəkildə, öz iradəsi ilə daxil ola bilmirlər. Hekayədə yalnız Əvəzxanın qara madyanı osmosu dəf edib iki dünya arasında əlaqə yaradır.

Şərti olaraq insanlar dünyasını “xaos”, cinlər dünyasını isə “kosmos” kimi dəyərləndirmək olar. Bəşər övladının qərarlaşdığı dünyanın xaos kimi dəyərləndirilməsinin səbəbi aydındır: mənəvi-əxlaqi dəyərlərin aşınmasına, insanın iç dünyasının sərhədlərini aşaraq təbiətdə ekoloji tarazlığın pozulmasına səbəb olmuşdur. Cinlər dünyasını da yalnız şərti olaraq “kosmos” adlandıırmaq olar, axı burada da harmoniya pozulmuşdur: “Beş yüz il bundan əvvəl Yemənilər tayfasının dəliqanlı bir cini Tacəddinlilərdən birini öldürmüşdür”. Müəllif ya vəlvələdən, ya da zəlzələdən baş vermiş, bu yeganə, təsadüfi cinayətin də son dərəcə ağır fəsadlar doğurmasını və cinlər dünyasında mənəvi harmoniyanın bərpası üçün beş yüz tələb olunduğunu göstərməklə implisit müqayisə ilə ardı-arası kəsilməz cinayətlərə məruz qalan insanlar dünyasının dəhşətli, faktiki olaraq islaholunmaz mənəvi durumda olduğunu nəzər çarpdırır.

İlk baxışdan insanlar dünyasında mənəvi harmoniya hökm sürür, insanlararası münasibətlərdə heç bir ziddiyyət müşahidə olunmur. Lakin cinlər kəndin ən “kamil”, ən təmkinli sakini Əvəzxanın timsalında sübuta yetirirlər ki, insanların mənəvi durumu dərin böhran həddinə çatmışdır: oxucu hekayənin sonunda kənddə öz əxlaqı ilə, öz davranışı ilə, öz xeyirxahlığı ilə seçilən Əvəzxan qatı cinayətkar imiş, dostunu qətlə yetirib, sevgilisinə yiyələnibmiş. Ona elə gəlir ki, uzun illər bundan əvvəl törədilmiş bu cinayətin izi-tozu belə qalmayıb. Lakin insan bütün əməllərindən ötrü cavab verməlidir, az qala öz vicdanı qarşısında. Bu baxımdan cinlərin qurduqları toy-istintaq əslində mistik şəkildə xariciləşmiş vicdan məhkəməsidir. Məhkəmə prosesi kontekstində Əvəzxanın madyanının qara rəngi onun əməllərinin simvoluna çevrilir.

news-inner-user

19941 məqalə

Oxşar xəbərlər

Xəbər lenti

Ölümünə aktyor, ölümünə inqilabçı... - Bir dahi portreti
21:00 16 Sentyabr 2021
Məşhur Amerika filmi yenidən çəkiləcək
18:51 16 Sentyabr 2021
Azərbaycanlı professor vəfat etdi
18:15 16 Sentyabr 2021
Azərbaycanlı şair: “Hər ay ABŞ-dan mənə pul gəlir” – Müsahibə
17:31 16 Sentyabr 2021
Mədəniyyət Nazirliyi məlumat yaydı - Mətn
17:05 16 Sentyabr 2021
Çingiz Abdullayev şeir oxudu – Fotolar
16:15 16 Sentyabr 2021
Əri qorxusundan onu boşadı, çadrasını Cəfər Cabbarlı açdı, anası qızına görə dinə qarşı üsyan elədi - İlk kinoaktrisamızın ağlagəlməz həyatı
15:28 16 Sentyabr 2021
Millət vəkili Salam Sarvanı təbrik etdi - Foto
14:56 16 Sentyabr 2021
Özbəkistanla müştərək film çəkəcəyik
14:00 16 Sentyabr 2021
Benzinin bahalaşmasına haqq qazandıran millət vəkilləri – Sərdar yazır...
13:15 16 Sentyabr 2021
Səyavuş Aslanın küçədə qalan oğlu ilə bağlı rəsmi açıqlama - Foto
12:24 16 Sentyabr 2021
Acun azərbaycanlı olduğunu açıqladı – Video
12:18 16 Sentyabr 2021
Mübariz İbrahimovun yaxın dostu olmuş taksi sürücüsü: “Hər gün bizim idman zalına gəlirdi” - Maşından reportaj
12:06 16 Sentyabr 2021
Bukerin qısa siyahısına düşən əsərlər nədən bəhs edir?
11:35 16 Sentyabr 2021
Ölkəmizdə yeni layihə: Uşaqlar nağıl yazacaq
11:01 16 Sentyabr 2021
Səyyad Əlizadənin vəziyyəti daha da ağırlaşdı - Açıqlama
10:25 16 Sentyabr 2021
Əməkdar artistimiz dünyasını dəyişdi
10:15 16 Sentyabr 2021
Xarkovda Nizami Gəncəvinin abidəsinin açılış olub - Foto
09:57 16 Sentyabr 2021
Üzü örtülü qadınla necə evlənməli? – Zamin Hacı yazır
09:00 16 Sentyabr 2021
Nuru Paşa Cəfər Cabbarlıya nə hədiyyə etdi? - Tarixi fakt
21:00 15 Sentyabr 2021