25 aprel 1719-cu ildə Daniel Defonun bütün dünyada məşhur olan "Robinzon Kruzo" əsəri ilk dəfə çap edilib.

Kulis.az romanla bağlı maraqlı faktların yer aldığı materialı təqdim edir.

"Robinzon Kruzo" Daniel Defonun 1719-cu ildə ilk dəfə nəşr olunmuş və bəziləri tərəfindən ilk ingilisdilli roman hesab edilən əsəridir.

Kitab İngiltərədə yaşayan alman əsilli orta hallı bir ailənin ən kiçik oğlu olan Robinzon Kruzoun atasının bütün etirazlarına baxmayaraq dünyanı gəzmək arzusu ilə çıxdığı səfərləri və bu müddətdə qarşılaşdığı hadisələri təsvir edir.

Bu səfərlər zamanı o, son üç ili istisna olmaqla 28 il kimsəsiz bir adada tək yaşayır.

Kitabın orijinal adı bir başlıq üçün olduqca uzun hesab edilə biləcək şəkildə nəşr olunmuşdur:

"Yorklu bir dənizçinin, öz qələmindən, dəniz qəzası nəticəsində Amerika sahillərindəki Orinoko çayının mənsəbində yerləşən kimsəsiz bir adada 28 il yaşadığı macəralar və quldurlar tərəfindən xilas edilməsi"

Kitab ilk dəfə 25 aprel 1719-cu ildə nəşr olunanda oxucular tərəfindən çox müsbət qarşılandı. Hələ bir il tamam olmamış 4 dəfə çap edildi və sonrakı illərdə də geniş oxucu kütləsi qazandı.

XIX əsrin sonlarına doğru Qərb ədəbiyyat aləmi bu kitabın müxtəlif dillərə tərcümə olunmuş nəşrləri, onun haqqında tənqid və təhlillər, həmçinin mövzu baxımından oxşar digər əsərlərlə tanış oldu.

Xüsusilə uşaqlar üçün qısaldılmış versiyaları və yalnız şəkillərdən ibarət nəşrləri də çap olundu.

Kitaba sonradan Robinzonun adadan qurtulduqdan sonra yaşadığı macəraları təsvir edən bölmələr də əlavə edildi.

Lakin bu hissələrdə digər xalqlara qarşı aşağılayıcı və tənqidi yanaşmalar olduğu üçün ilk hissələr qədər geniş rəğbət qazanmadı.

Əsərin mövzusunun əslində real həyatdan götürüldüyü iddia olunur. Belə ki, əvvəllər İsla Mas a Tyerra adlanan bir adada tək yaşamış Aleksandr Selkirk adlı şotland dənizçinin 1709-cu ildə Vuds Rocers tərəfindən xilas edilməsi böyük maraq və təəccüb doğurmuşdur.

Bənzər bir mənbə də müsəlman dünyasından İbn Sina və İbn Tufeyl ilə bağlı olan “Hay ibn Yəqzan” adlı əsərdir. Bu kitabda heç kimdən bir şey öyrənməmiş bir insanın təbiətdə gördükləri vasitəsilə Tanrını dərk etməsi təsvir olunur.

Lakin bu romanda hadisələr daha sakit və barışçıl üslubda təqdim olunur.

Romanın ədəbi səviyyəsinin aşağı olması ilə bağlı müxtəlif tənqidlər irəli sürülsə də, təsirli süjeti və macəraları vasitəsilə Qərbin müstəmləkəçilik tarixi və fəlsəfəsi təsvir olunur.

Təqdimat sadə və qısa cümlələrlə, hadisələrin ardıcıllığı şəklində qurulmuşdur. Bu struktur daxilində adadakı həyatın detalları və Robinzonun daxili monoloqları, həmin andakı psixoloji vəziyyəti əks etdirilir.

Hekayə İngiltərədə müəyyən gəlir və rifah səviyyəsinə çatmış Kruzo (Kreutsner) ailəsinin ən kiçik oğlu Robinzonun atasının tövsiyələrinə baxmayaraq darıxdırıcı, lakin təhlükəsiz həyatı tərk edib bir dostunun atasının gəmisində dənizə açılması ilə başlayır.

Daha sonra o, mərakeşli bir dənizçiyə qul kimi satılır (kitabda bu şəxs “türk” kimi qeyd olunur). Oradan qaçaraq Braziliyada şəkər qamışı yetişdirən varlı bir fermerə çevrilənə qədər bir çox macəra yaşayır.

Lakin rahat həyat Robinzonu sıxır. Bir qədər də varlanmaq arzusu ilə Afrikadan qul gətirib satmaq planı qurur. Bu məqsədlə təşkil etdiyi səfər nəticəsində gəmi qəzasına uğrayaraq kimsəsiz bir adaya düşür.

O, gəmi qalıqlarından xilas etdikləri ilə həyatını davam etdirir.

Təxminən 24 ildən sonra adaya yad insanların gəldiyini görür və onların əlindən xilas etdiyi bir yerliyə “Cümə” adını verərək onunla birlikdə daha 4 il yaşayır.

Cüməyə ingilis dili və dini biliklər öyrədir, onu xidmətinə götürür.

Əsərin orijinalında ilk kitab Robinzonun İngiltərəyə qayıtması və yenidən adaya dönə biləcəyi ehtimalı ilə başa çatır. Sonradan əlavə edilmiş “Robinzonun macəraları” adlı ikinci hissədə isə o, həqiqətən də adaya qayıdır.

Bu zaman o, artıq ada sakinləri tərəfindən bir fateh və müstəmləkə rəhbəri kimi qəbul olunur. Burada da özünə görə etdiyi yaxşılıqlar və əhalinin rifahına verdiyi töhfələrdən sonra yenidən səyahətə çıxır.

Bu səyahətlər zamanı Madaqaskardan, Çinin böyük şəhərlərindən, ticarət limanlarından, Asiyanın ucqar bölgələrindən, tatarlar, çərkəzlər və rusların yaşadığı yerlərdən keçərək İngiltərəyə qayıdır.

Bu səfərlər zamanı o, daim yüksək gəlirli ticarətlə məşğul olur: Hindistandan tiryək alıb Çində satır, oradan rus çöllərindən xəz alıb ərəblərə satır.

Bütün bunlarla yanaşı, o, daim öz mədəniyyətini digər xalqlarla müqayisə edir və Avropanın üstünlüyü barədə fikirlərini ifadə edir.

Kitabda yazıldığı dövrdə dünya tarixini təsir edən bəzi hadisələrə də toxunulur. Bunlara Çində sonralar Mao dövrünə qədər davam edən tiryək asılılığının ilk izləri, Amerikada ispan və portuqalların törətdiyi qətliamlar daxildir.

Bu xalqlar bəzən barbar kimi tənqid olunur. Eyni zamanda Rusiyanın Asiya istiqamətində genişlənməsi avropalıların diqqətini daha çox cəlb etdiyindən, bu mövzu da tez-tez qeyd olunur.

Kitabda türklərlə bağlı iki maraqlı fikir də yer alır: Robinzon bığlarını “çox təsirli görünən türklər kimi” uzatdığını deyir və bir ispanla türk arasında müqayisə aparsa, türkün daha yaxşı ağa ola biləcəyini düşünür.

Robinzonun macəra həvəsi əvvəlcə həyatını çətinləşdirsə də, ada həyatı onun Tanrı inancını gücləndirir. Başına gələnləri əvvəlcə cəza kimi qəbul etsə də, sonradan bunu Tanrını anlamaq üçün fürsət kimi görür.

Zamanla dini inancları onun həyatında həlledici rol oynayır. Robinzon Kruzo kimsəsiz adada 28 il tək yaşamışdır.

Roman insan və təbiət mübarizəsi ilə yanaşı, müstəmləkəçilik ideyalarını da əks etdirir. Robinzon adaya qayıtdıqdan sonra özünü hakim kimi aparır və yerli əhali üzərində idarəçilik qurur.

Bu baxımdan o, tipik ingilis müstəmləkəçisi kimi təqdim olunur.

Bütün bunlara baxmayaraq, əsər həm macəra romanı, həm də dövrünün ideoloji və fəlsəfi baxışlarını əks etdirən mühüm ədəbi nümunədir.

• Türkiyədə daha 14 məşhur narkotik ittihamı ilə tutuldu
• Azərbaycanlı müəllifin pyesi Sankt-Peterburqda səhnələşdirildi
• Bu hekayənin mərkəzində “susmaq” fenomeni dayanır - Sevil Hidayət