Bu gün alman yazıçı Erix Kestnerin doğum günüdür.

Kulis.az onun həyatı və yaradıcılığı haqqında maraqlı faktları təqdim edir.

Onun həyatı çox vaxt yaratdığı işıqlı, ədalətli və nikbin uşaq dünyası ilə kəskin təzad təşkil edən qaranlıq, mürəkkəb və qalmaqallı məqamlarla doludur. Rəsmi sənədlərə əsasən, Kestnerin qanuni atası yəhər və çamadan ustası Emil Rixard Kestner idi. Lakin yazıçının əsl yəhudi mənşəli olması sübuta yetirilmiş tarixi fakt deyil; bu, sadəcə, uzun illər boyu dolaşan, lakin rəsmən təsdiqini tapmayan dərin və intriqalı şayiədir. (Bəzi tədqiqatçıların və bioqrafların ehtimallarına görə, Erixin bioloji atası əslində ailənin yəhudi mənşəli həkimi Emil Tsimmerman ola bilərdi və çox güman ki, anası oğluna məhz bu həkimin xatirəsinə Emil adını vermişdi).

Bu sirr ailə daxilində səssizcə qorunub saxlanılsa da, Kestnerin anası İda Kestnerlə qeyri-adi, bəzən isə xəstəlik və asılılıq səviyyəsinə çatan psixoloji bağlılığını anlamaq üçün olduqca vacib detaldır.
İda Kestner oğlunu sanki bütün dünyanın şər qüvvələrindən qorumaq məqsədilə böyüdürdü və bu sevgi zaman keçdikcə boğucu xarakter alırdı.

Erix anasına o qədər bağlı idi ki, yetkinlik yaşına çatanda, hətta bütün Almaniyada tanınan məşhur yazıçı olanda belə, ona hər gün məktub yazmağı özünə borc bilirdi; bəzən bu sevgi dolu məktubların sayı gün ərzində bir neçəyə çatırdı. (Bu ifrat qoruyucu sevgi yazıçının gələcək şəxsi həyatında, xüsusən də qadınlarla qurduğu münasibətlərində öz ağır mənfi təsirini göstərmişdi).

O, bütün ömrü boyu heç vaxt rəsmi nikahda olmamış, qadınlara qarşı daim ehtiyatlı, qərarsız, bəzən isə açıq şəkildə narsist və eqoist münasibət bəsləmişdi. Gəncliyində Birinci Dünya Müharibəsinin dəhşətlərini yaşaması və sərt reallıqla üzləşməsi onun xarakterini kökündən formalaşdıran digər həlledici amildir. 1917-ci ildə, hələ çox gənc ikən hərbi xidmətə çağırılan Erix artilleriya təlimləri zamanı qəddar çavuş tərəfindən o qədər amansız fiziki və psixoloji işgəncələrə məruz qalmışdı ki, bu onda ömürlük və sağalmaz ürək xəstəliyinin yaranmasına səbəb olmuşdu.



Bu ağır travma onu ömrünün sonuna qədər qatı pasifistə çevirmiş, qəlbində militarizmə və hər cür zorakılığa qarşı dərin nifrət aşılamışdı.
Veymar Respublikasının coşqun və xaotik illərində Kestner yalnız "Emil və xəfiyyələr", "Uçan sinif" və ya "Qoşa Lottalar" kimi parlaq, günahsız uşaq kitablarının müəllifi deyil, həm də Berlinin səs-küylü kabare və kafelərində vaxt keçirən, dövrün siyasi böhranını və əxlaqi çöküşünü kəskin satira ilə qələmə alan amansız jurnalist idi.

Onun böyüklər üçün yazdığı "Fabian: Bir əxlaqçının hekayəsi" romanı dövrünün ən qalmaqallı və tənqid olunan əsərlərindən biri hesab edilirdi. Nəşriyyat əvvəlcə əsəri həddindən artıq erotik, radikal dərəcədə bədbin və cəmiyyətin o dövrkü əxlaq normalarına zidd hesab edərək ağır senzuraya məruz qoymuş, bəzi kəskin səhnələri isə ümumiyyətlə mətndən çıxarmışdı. Kestner bu romanda Berlinin qaranlıq gecə həyatını, yoxsulluğu, fahişəliyi, işsizliyi və qapıda dayanan böyük siyasi fəlakəti – faşizm təhlükəsini bütün çılpaqlığı və dəhşəti ilə təsvir edirdi.

Lakin Erix Kestnerin həyatının ən dramatik, sarsıdıcı və ən çox müzakirə olunan dövrü Nasional Sosialistlərin – nasistlərin Almaniyada mütləq hakimiyyətə gəlməsi ilə başlayır. Erix Mariya Remark, Henrix Mann, Tomas Mann və Ziqmund Freyd kimi dünya şöhrətli bir çox alman ziyalısı və mütəfəkkiri təqiblərdən qurtulmaq üçün ölkəni tərk etdiyi halda, Kestner bütün təhlükələrə rəğmən Almaniyada qalmağı seçdi.

Bu qərar indiyə qədər ədəbiyyatşünaslar tərəfindən müxtəlif cür yozulur: bəziləri bunu anasını o çətin dövrdə tək qoymamaq və ona mənəvi dəstək olmaq istəyi ilə əlaqələndirir, bəziləri isə onun sadəcə sürgün həyatından qorxduğunu və daxili müqavimət göstərə bilmədiyi üçün passiv mövqe seçdiyini iddia edirlər. (Hətta bəzi müasirləri, xüsusən də mühacirətə getmiş keçmiş həmkarları onu bu hərəkətinə görə qorxaqlıqda və vətənpərvərlikdən uzaq olmaqda açıq şəkildə günahlandırırdılar).

1933-cü il mayın 10-da Berlinin məşhur Opera meydanında nasistlər "alman ruhuna zidd" olan və təhlükəli hesab etdikləri kitabları tonqallara atıb təntənəli şəkildə yandırarkən bəşər tarixinin bəlkə də ən ironik və dəhşətli səhnələrindən biri yaşandı. Meydanda alovlanan böyük tonqala atılan əsərlər arasında Kestnerin də kitabları var idi və ən sarsıdıcı, az bilinən fakt odur ki, Kestner özü də şiddətli leysan yağışı altında izdihama qarışaraq öz əməyinin, fikir dünyasının yandırılmasını şəxsən və sakitcə izləyirdi!

O, şüar qışqıran kütlənin içindəykən gənc qadın tərəfindən tanınmış, lakin xoşbəxtlikdən, heç bir təzyiqə məruz qalmadan və diqqət çəkmədən dərhal oradan uzaqlaşa bilmişdi.

Faşist hakimiyyəti tərəfindən yazıçılıq fəaliyyətinin qadağan olunmasına, gizli polis – Gestapo tərəfindən dəfələrlə həbs edilərək ağır şəkildə dindirilməsinə və yeni yaradılmış Nasist Yazıçılar İttifaqından qovulmasına baxmayaraq, o, İsveçrədə təxəllüslərlə kitablar nəşr etdirərək fəaliyyətini davam etdirirdi.

Ən böyük siyasi absurd və unudulmaz qalmaqal isə ondan ibarət idi ki, bütün əsərləri yandırılan və dövlət düşməni elan edilən bu qadağan olunmuş müəllifə 1943-cü ildə Üçüncü Reyxin ən böyük büdcəli prestij filmlərindən biri olan, tam rəngli çəkilən "Münxhauzen" filminin ssenarisini yazmaq rəsmən sifariş edildi. Bu iş üçün ona yuxarı instansiyalardan xüsusi gizli icazə verilmiş və o, ssenarini Bertold Burger təxəllüsü ilə qələmə almışdı.

Birbaşa təbliğat naziri Yozef Gebbelsin himayəsi altında baş tutan bu nəhəng layihənin arxasındakı əsl müəllifin – o "çirkli ssenaristin" məhz Erix Kestner olduğu aşkara çıxanda, rəvayətlərə görə, fürer Adolf Hitler bu xəbəri eşidib dəhşətli dərəcədə qəzəblənmiş və dərhal tədbir görülməsini tələb etmişdi. Bu hadisədən sonra Kestnerin onsuz da təhlükədə olan həyatı bir az da qara buludlarla örtüldü və 1944-cü ildə müttəfiqlərin bombardmanı zamanı onun Berlindəki mənzili bütün şəxsi arxivi ilə birlikdə yanaraq külə döndü.

Müharibənin sonlarına yaxın, 1945-ci ilin əvvəllərində Kestnerin SS birlikləri tərəfindən güllələnmə təhlükəsi qaçılmaz və çox real olduqda, o, yaşamaq üçün ağlasığmaz və cəsarətli fənd işlətdi. O və bir neçə həmkarı guya "Yanlış sima" adlı yeni təbliğat filminin çəkilişləri üçün dağlıq Tirol bölgəsindəki Mayrhofen qəsəbəsinə getməli olduqlarını bəhanə edərək, Berlinin sovet qoşunları tərəfindən tam mühasirəyə alınmasından bir az əvvəl şəhərdən qaçmağı bacardılar. O, İkinci Dünya Müharibəsinin sonunu məhz orada, dağların arasında, bu qondarma "çəkiliş meydançasında" qarşıladı və sonradan bu qorxu dolu dövrü özünün məşhur "Notabene 45" adlı gündəliklərində ən xırda detallarına qədər qələmə aldı.

Müharibədən sonrakı illərdə Kestner Qərbi Almaniyada tanınmış ictimai fiqura, ölkənin mədəniyyət həyatının fəal iştirakçısına və PEN klubunun sədrinə çevrilsə də, onun içindəki daxili boşluq, yorğunluq və bədbinlik heç vaxt keçmədi. O, vətəndaşların keçmişi, müharibənin dəhşətlərini və nasizmin cinayətlərini çox tez unutmaq meylindən, eləcə də yeni formalaşan kapitalist cəmiyyətinin yalnız maddiyyata aludəliyindən dərin məyusluq duyurdu. O, nüvə silahlarının Almaniyada yerləşdirilməsinə qarşı çıxışlar edir, Vyetnam müharibəsinə qəti etirazını bildirirdi. Lakin bu ictimai fəallıq belə onun daxili depressiyasını sağalda bilmirdi və bu məyusluq onu illər keçdikcə tədricən alkoqolizmin amansız pəncəsinə itələdi.

Onun şəxsi həyatındakı xaos və qarışıqlıq isə yaşlılıq çağında da bir an belə səngimədi.
Uzun illər birlikdə yaşadığı və cəmiyyət tərəfindən həyat yoldaşı hesab edilən sadiq rəfiqəsi Luizelotta Enderle ilə sakit münasibətlərinə baxmayaraq, o, gənc və cazibədar aktrisa Fridel Zibert ilə uzunmüddətli gizli sevgi macərası yaşadı. 1957-ci ildə məhz bu gizli və qalmaqallı münasibətdən onun yeganə övladı – Tomas adlı oğlu dünyaya gəldi.

Kestner bu uşağın varlığını uzun müddət cəmiyyətdən gizli saxlamağa çalışsa da, sonradan həqiqət üzə çıxdı və bu da yenə onun adına xələl gətirən şayiələrə səbəb oldu. Bütün bu kəskin ziddiyyətlər, dərin sirlər, boğulmuş arzular və səs-küylü qalmaqallar sübut edir ki, Erix Kestner sadəcə şən, intizamlı və nikbin uşaq hekayələrinin müəllifi deyil; o, həm də dərin psixoloji sarsıntılar yaşamış, dövrünün amansız siyasi və mənəvi burulğanlarında həm böyük cəsarət, həm də insani qorxu ilə ayaqda qalmağa çalışmış mürəkkəb, yaralı, lakin bütün hallarda bənzərsiz bir dahi idi.

• İsanın günahı - İsaak Babelin hekayəsi
• "Xaç atası"nın aktyoru vəfat etdi
• "ARB" telekanalının yayımı dayandırıldı