Bu gün Azərbaycanın ilk maarifçi qadınlarından biri, Cəlil Məmmədquluzadənin həyat yoldaşı Həmidə Məmmədquluzadənin anım günüdür.

Kulis.az onun haqqında maraqlı faktları təqdim edir.

Azərbaycan tarixində adı çox vaxt yalnız "Mirzə Cəlilin həyat yoldaşı" kimi xatırlanan, əslində isə dövrünün ən qüdrətli, ziddiyyətli və cəsarətli qadınlarından biri olan Həmidə xanım Cavanşir-Məmmədquluzadəni tarix kitabları şəfqətli bir ana və fədakar həyat yoldaşı kimi təqdim etməyi sevir.

Lakin həqiqət pərdəsini qaldırdıqda, qarşımıza tamamilə başqa bir mənzərə – "Molla Nəsrəddin"in əsl memarı, bəlkə də onun yaşaması üçün zəruri olan sərt nizam-intizamın digər bir yaradıcısı çıxır.

Cəmiyyətimizdə belə bir yanlış stereotip var ki, Həmidə xanım sadəcə Mirzə Cəlilin kölgəsində fəaliyyət göstərib. Bu, tarixi ədalətsizlikdir.

Əslində, bu nikah "demokratik ruhlu dahi" ilə "soylu aristokratın" ittifaqı idi və bu ittifaqda dominant tərəf heç də həmişə Mirzə Cəlil olmurdu.

Cavanşirlər nəslindən gələn, Qarabağ xanlığının genetik yaddaşını daşıyan Həmidə xanım, təkcə ziyalı deyil, həm də olduqca sərt xarakterli, praqmatik bir mülkədar qadın idi.

"Molla Nəsrəddin" jurnalının nəşrinin davam etməsi, bir çox hallarda məhz Həmidə xanımın maddi dəstəyi və (bəzən tənqid olunan) sərt tələbkarlığı sayəsində mümkün olmuşdu.

O, Tiflisdə və Kəhrizlidə elə bir təsərrüfat imperiyası qurmuşdu ki, onun gəlirləri Azərbaycan satirasının ölməsinə imkan vermirdi.

Bu, sadəcə həyat yoldaşı dəstəyi deyildi; bu, bir iş qadınının mədəniyyətə "investisiyası" idi.

Onun Mirzə Cəlil üzərindəki təsiri o qədər güclü idi ki, bəzi müasirləri ədibin "Kəhrizli sürgünü"ndə (öz kəndində yaşadığı dövr) Həmidə xanımın idarəçiliyi altında sıxıldığını iddia edirdilər.

Həmidə xanımın həyatındakı ən ağrılı və mübahisəli məqamlardan biri, şübhəsiz ki, Mirzə Cəlilin əlyazmalarını yandırması hadisəsidir.

Tarixi mənbələr bunu ədibin depressiyası və ümidsizliyi ilə əlaqələndirir. Lakin burada "sakit müşahidəçi" mövqeyi suallar doğurur.

Ocaqda yanan təkcə kağızlar deyil, Azərbaycanın "Dəli yığıncağı"ndan sonrakı bəlkə də ən böyük əsərləri idi.

Bəzi tədqiqatçılar və tənqidçilər pıçıltı ilə də olsa, belə bir sualı gündəmə gətirirlər: Görəsən, Həmidə xanımın evdə qurduğu sərt nizam, onun mülkədar xisləti və Mirzə Cəlilin azad ruhu arasındakı uçurum bu psixoloji böhrana təkan vermişdimi?

Əlyazmalar yanarkən o, həqiqətənmi aciz idi, yoxsa bu "təmizlənmə" prosesinə daxilən haqq qazandırırdı?

Bu suallar bu gün də açıq qalır və Həmidə xanımın sadəcə bir "qurban" yox, həm də proseslərin fəal iştirakçısı olduğunu göstərir.

Onun fəaliyyəti təkcə ərinin işi ilə məhdudlaşmırdı. Həmidə xanım dövrünün ən cəsarətli feministlərindən biri idi, lakin onun feminizmi şüarlar yox, real əməllər üzərində qurulmuşdu.

Kəhrizlidə öz vəsaiti hesabına açdığı məktəb, orada qızlarla oğlanların birgə təhsil alması (o dövr üçün bu, din xadimlərinə qarşı açıq müharibə elan etmək idi) inqilabi addım idi.

O, kəndlilərə pambıqçılığı, ipəkçiliyi öyrədir, quraqlıq illərində anbarlarını açaraq insanları aclıqdan xilas edirdi.

Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra isə onun həyatı əsl cəhənnəmə döndü. "Bəy qızı" damğası ilə hər an güllələnmə təhlükəsi altında yaşayan Həmidə xanım, bu dəfə Mirzə Cəlilin adını bir qalxan kimi istifadə etdi.

O, Sovet rejiminin Mirzə Cəlili "inqilabçı demokrat" kimi qəbul etməsindən məharətlə yararlanaraq, həm özünü, həm də övladlarını repressiyadan qorumağa çalışdı.

Lakin bu qorunma baha başa gəldi; o, öz əsilzadə kimliyini gizlətməyə, "sovet vətəndaşı" rolunu oynamağa məcbur oldu.

Həmidə xanım Cavanşir, əslində, Mirzə Cəlilin irsinin yeganə mühafizəçisi idi. Ədibin vəfatından sonra onun əsərlərini toplayan, çap etdirən, ev muzeyinin yaradılması üçün canını qoyan məhz o oldu.

Əgər Həmidə xanımın "polad iradəsi" olmasaydı, bəlkə də bu gün Cəlil Məmmədquluzadə irsinin böyük bir hissəsi itib-batacaqdı.

Ölümündən onilliklər keçməsinə baxmayaraq, Həmidə xanım hələ də tam kəşf edilməyib.

O, təkcə bir ilham pərisi deyildi; o, idarə edən, maliyyələşdirən, qoruyan və lazım gəldikdə sərt qərarlar verən "boz kardinal qadın" idi.

Onun hekayəsi – fədakarlıqla yanaşı, həm də hakimiyyət, iradə və sağ qalmaq uğrunda mübarizənin hekayəsidir.

• Akif İslamzadənin son vəziyyəti açıqlandı
• "Ümid edirəm, Mübariz şəxsi həyatında qəhrəmanının buraxdığı səhvi buraxmayıb" - Müzakirə
• Tısbağa şorbası - Sevinc Elsevərin hekayəsi