Bu gün Xalq artisti, dahi bəstəkar Fikrət Əmirovun anım günüdür.

Kulis.az İbrahim Azizin "Pianosuz yazılan partituralar" yazısını təqdim edir.

Sovet dövləti tərəfindən sevilən, bütün ali mükafatlara layiq görülmüş bir bəstəkar obrazının arxasında əslində dərin daxili çəkişmələr, sənət rəqabəti və mürəkkəb bir tale dayanırdı. Onun musiqi dahiliyinin genetik kodları əslində atası, məşhur tarzən və xanəndə Məşədi Cəmil Əmirovdan gəlirdi. Çox az adam bilir ki, atası hələ sovetləşmədən əvvəl "Seyfəl-mülk" adlı opera yazmış və muğamın notlaşdırılması istiqamətində ilk fundamental addımları atmışdı.

Lakin 1928-ci ildə atasının çox gənc yaşda qəfil vəfatı Fikrət Əmirovun uşaqlığını dərin bir böhranın və amansız yoxsulluğun qucağına atdı. Anası Dürdanə xanımın bu dahi bəstəkarın həyatındakı fədakarlığı isə çox az yazılan, kənarda qalan bir həqiqətdir. O dövrdə ağır maddi sıxıntı içində yaşayan ailənin yeganə dəyərli əşyası olan evdəki xalını və öz şəxsi əşyalarını satan ana, balaca Fikrətə ilk musiqi alətini almış və bununla da bütöv bir xalqın musiqi taleyini həll etmişdi.

İkinci Dünya müharibəsinin ən sərt və qanlı vaxtlarında, Voronej cəbhəsində ağır yaralanaraq ölümün bir addımlığından dönən gənc Fikrətin həyatını xilas edən və ona yenidən istiqamət verən məhz dahi Üzeyir Hacıbəyov olmuşdur.

Musiqi dairələrində danışılan və xatirələrdə yaşayan ən duyğulu, lakin az bilinən faktlardan biri odur ki, cəbhədən sarsılmış halda qayıtdıqdan sonra Bakının dondurucu qışında nazik geyimdə, xəstə halda gəzən Fikrəti görən Üzeyir bəy heç düşünmədən əynindəki isti paltonu çıxararaq ona geyindirmişdir. (Üzeyir bəyin bu cür himayədarlığı sadəcə bir gənci soyuqdan qorumaq deyil, onun gələcək yaradıcılığına qoyulan ən böyük mənəvi təkan idi).

Fikrət Əmirovun dünya musiqi tarixinə ən böyük və inqilabi töhfəsi hesab edilən simfonik muğam janrının, xüsusilə "Şur" və "Kürd Ovşarı" simfonik muğamlarının yaranması əslində heç də hamar, sakit və dərhal verilən alqışlarla qarşılanmamışdır.

1948-ci ildə bu janr ilk dəfə ortaya çıxanda Azərbaycanın mühafizəkar musiqi dairələrində böyük bir rezonans doğurmuşdu. Klassik muğam ifaçıları, xanəndələr və köhnə məktəbin nümayəndələri bəstəkarı çox kəskin, bəzən isə amansız şəkildə tənqid edir, onun muğamın minillik fəlsəfəsini, "müqəddəs" və toxunulmaz şifahi quruluşunu Avropa simfonik orkestrinə uyğunlaşdıraraq təhrif etdiyini, hətta onu "məhv etdiyini" iddia edirdilər. Bəstəkara qarşı irəli sürülən bu sərt ittihamlar onun yenicə başlayan karyerasına tamamilə son qoya bilərdi.

Lakin gözlənilməz bir şəkildə Moskvadakı yüksək dairələr, xüsusən də sovet musiqi tənqidçiləri bu əsərləri Şərq və Qərb musiqisinin ən ideal, ən mükəmməl sintezi kimi qəbul etdilər. 1948-ci ildə məşhur Jdanov qərarı ilə bir çox bəstəkarlar "formalizm" və "Qərbə meyllilik" adı altında ağır repressiyaya məruz qalarkən, Dmitri Şostakoviç, Sergey Prokofyev kimi dahilər təqib edilərkən, Fikrət Əmirovun simfonik muğamları həm Azərbaycan musiqisini bu ideoloji qırğından xilas etdi, həm də ona SSRİ Dövlət Mükafatını qazandırdı.

Ən heyrətamiz və qürurverici faktlardan biri isə "Dəmir pərdə"nin ən sərt vaxtında, SSRİ ilə Amerika Birləşmiş Ştatları arasında gedən Soyuq müharibənin pik çağında baş verən bir hadisədir. Fikrət Əmirovun "Kürd Ovşarı" simfonik muğamının sədaları qapalı sərhədləri aşaraq ABŞ-a qədər gedib çatmışdı. XX əsrin ən dahi, ən əfsanəvi dirijorlarından biri olan Leopold Stokovski bu əsəri dinlədikdən sonra böyük heyrətə gəlmiş və sovet bürokratiyasının bütün kəskin əngəllərinə baxmayaraq, Fikrət Əmirovla birbaşa məktublaşmağa başlamışdı.

Stokovski bu unikal əsəri Amerika dinləyicisinə təqdim etmək qərarına gəlir və 1959-cu ildə əvvəlcə Hyuston, daha sonra isə Boston simfonik orkestrinin ifasında "Kürd Ovşarı"nı böyük uğurla səsləndirir.

Qatı sovet rejimi altında yaşayan bir Azərbaycan bəstəkarının əsərinin ABŞ-da bu cür təntənə ilə ifa olunması o dövr üçün sadəcə musiqi sensasiyası deyildi, həm də SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin diqqətlə izlədiyi, hər addımını qeydə aldığı təhlükəli bir proses idi. Fikrət Əmirovun dövlət sərhədlərini aşan bu beynəlxalq şöhrəti sovet rəhbərliyində bəzən qürur, çox vaxt isə dərin şübhə və qısqanclıq yaradırdı.

Dövrün rəsmi musiqi ictimaiyyətindən diqqətlə gizlədilən və yalnız pərdəarxasında pıçıltı ilə danışılan ən kəskin məqamlardan biri də dahi bəstəkar Qara Qarayevlə Fikrət Əmirov arasındakı qəliz, çoxqatlı münasibətlər və üstüörtülü rəqabət idi. Rəsmi dairələrdə, sovet mətbuatının səhifələrində bu iki dahi həmişə çiyin-çiyinə addımlayan, bir-birini hər vəziyyətdə dəstəkləyən yaxın həmkarlar kimi təqdim olunurdu. Lakin gerçəklik tamamilə fərqli dinamikaya malik idi.

Onlar əslində Azərbaycan musiqisinin iki tamamilə ziddiyyətli, lakin bir o qədər də zəruri qütbünü təmsil edirdilər. Qara Qarayev intellektual, qlobal musiqi cərəyanlarına açıq, avanqard təcrübələrə meylli və Qərb fəlsəfəsini dərindən mənimsəyən bir mütəfəkkir idi.

Fikrət Əmirov isə tamamilə milli köklərə, ənənəvi muğam emosionallığına, xalq musiqisinin ilkin saflığına sadiq qalan və Şərq melodizmini hər şeydən uca tutan bir qoruyucu idi. Sovet nomenklaturası bu iki nəhəng sənətkarı tez-tez bilərəkdən bir-birinə qarşı qoyur, mükafatlar, fəxri adlar və Bəstəkarlar İttifaqındakı rəhbər vəzifələr üstündə süni gərginliklər yaradırdı.

Onların tələbələri və tərəfdarları arasında baş verən söz atışmaları, konservatoriya dəhlizlərində gəzən qeybətlər heç vaxt mətbuata sızmasa da, musiqi aləmindəki hər kəs tərəfindən çox yaxşı bilinirdi. (Buna baxmayaraq, hər ikisi bir-birinin istedadının miqyasını çox yaxşı dərk edir və açıq münaqişədən, ictimai qarşıdurmadan həmişə xüsusi nəzakətlə qaçırdılar).

Bəstəkarın sonrakı yaradıcılıq illərində xüsusi yer tutan məşhur "Min bir gecə" baletinin yaranma tarixçəsi də özündə maraqlı sirlər daşıyır. Bu monumental əsərin arxasında dayanan az bilinən həqiqət, Fikrət Əmirovun Şərq musiqisinin ən dərin qatlarına enmək üçün keçdiyi fiziki və mənəvi cəhətdən əziyyətli yoldur.

Baleti yazmamışdan əvvəl o, İraq, Yəmən və Misir kimi ərəb ölkələrinə dəfələrlə uzunmüddətli, yorucu səfərlər etmiş, orada birbaşa yerli xalq musiqiçiləri ilə günlərlə vaxt keçirmiş, ən qədim ərəb zərb və nəfəsli alətlərinin səslərini maqnitofona yazaraq studiyada saatlarla təhlil etmişdi.

O, sadəcə səthi Şərq motivlərini təqlid etmək istəmirdi, bu qədim səslərin anatomiyasını, ruhunu öyrənirdi. Lakin “Min bir gecə”nin premyerasından sonra gələn qlobal şöhrət bəstəkara sağlamlığı bahasına nəsib olmuşdu.

Həyatının son illəri isə "Nizami" baleti üzərində işləməklə, böyük yorğunluqla keçmişdir. Artıq ağır xəstəlikdən əziyyət çəkən, yüksək qan təzyiqi ilə hər gün mübarizə aparan Fikrət Əmirov sözün əsl mənasında amansız vaxtla yarışırdı.

Xəstəxana palatasında, dözülməz fiziki ağrılar içində belə o, yaradıcılığını dayandırmır, beynində davamlı olaraq musiqilər bəstələyirdi. Onun ən unikal qabiliyyətlərindən biri də o idi ki, Fikrət Əmirov musiqini heç vaxt fortepiano arxasında axtararaq, təcrübə-sınaq yolu ilə yazmırdı; o, bütün mürəkkəb simfonik partituranı səs-səs, alət-alət beynində tam olaraq formalaşdırır və yalnız tam hazır olduqdan sonra onu birbaşa kağıza köçürürdü.

Fikrət Əmirov 1984-cü ilin 20 fevralında dünyasını dəyişəndə, geridə yalnız böyük bir musiqi arxivi və ya not yığını deyil, Şərq musiqisinin dərin fəlsəfəsini Qərbə, Qərb musiqi formalarının intellektual dəqiqliyini isə Şərqə sevdirən bütöv bir sivilizasiya missiyası qoyub getdi.

Bu gün onun xatirəsi önündə baş əyərkən, biz yalnız rəsmi dərsliklərdəki standart "görkəmli sovet bəstəkarı"nı deyil, daxili qorxuları, sənət rəqabəti, mübarizələri, amansız senzura ilə savaşı və heyrətamiz inadkarlığı ilə Azərbaycan musiqi tarixini yenidən yazan təkraredilməz bir dahini xatırlayırıq.

• "Kinematoqrafiya haqqında” Qanun dəyişir
• "Mənə elə arvad verin ki... " – Çexov necə qadın istəyirdi?
• Mənə bir məktub göndər, bilim ki, ölməmişəm... – Sabir Yusifoğlunun şeirləri