Bu gün görkəmli macar yazıçı Aron Tamaşinin doğum günüdür.
Kulis.az onun haqqında materialı təqdim edir.
Aron Tamaşi 1897-ci il avqustun 20-də Transilvaniyada (o dövrdə Avstriya-Macarıstan imperiyasına, hazırda isə Rumıniya ərazisinə daxildir) Farkaslaka (indiki Lupeni) kəndində anadan olub. O, yoxsul bir kəndli ailəsində böyümüşdü. Tamaşinin mənsub olduğu sekellər Macarıstanın qədim dövrlərdən bəri şərq sərhədlərini qoruyan, özünəməxsus zəngin folkloru olan etnik qrupdur.
Onun atası sıravi bir kəndli olsa da, oğlunun təhsil alıb böyük adam olmasını hər şeydən çox istəyirdi. Katolik gimnaziyasında oxuyan Aronun gəncliyi Birinci Dünya müharibəsinin başlaması ilə yarımçıq qaldı. Cəbhəyə yollanan gənc Tamaşi İtaliya cəbhəsində müharibənin bütün qanlı və acı reallıqları ilə üzləşdi. Müharibə bitdikdən sonra o, Hüquq və Ticarət Akademiyasında oxusa da, dünyanın yeni siyasi nizamı və Transilvaniyanın Rumıniyaya verilməsi (Trianon müqaviləsi) onun taleyinə ağır zərbə vurdu.
İqtisadi çətinliklər və gələcəyə inamsızlıq on minlərlə gənc kimi Tamaşini də mühacirətə məcbur etdi. 1923-cü ildə o, xəyallar ölkəsinə – Amerikaya üz tutdu. Üç il ərzində Nyu-York və Qərbi Virciniyada fəhləlikdən tutmuş bank sistemindəki kiçik vəzifələrə qədər müxtəlif işlərdə çalışdı. Lakin Amerika sənayesinin soyuq mühiti, kapitalizmin amansız çarxları kəndli ruhlu bu gənc yazıçını xoşbəxt etmədi. Uzaq qürbətdə doğma torpağın, Karpat dağlarının həsrəti onun içindəki yazıçını oyatdı. Tamaşi məhz Amerikada olarkən sekel folkloruna, doğma kəndinə həsr etdiyi ilk hekayələrini ("Ruhun hərəkət etdiyi yer") qələmə almağa başladı. 1926-cı ildə o, əmin oldu ki, Amerikada yaşaya bilməz və Transilvaniyaya qayıtdı.
Aron Tamaşinin adını nəinki macar, eləcə də Avropa ədəbiyyatı tarixinə qızıl hərflərlə yazan şah əsəri "Abel" trilogiyasıdır. Əgər Transilvaniya sekellərinin ruhunu, məişətini, fəlsəfəsini bir personajda cəmləşdirmək lazım gəlsəydi, bu, birmənalı şəkildə Abel olardı.
Əsər üç hissədən ibarətdir: "Abel kimsəsiz meşədə" (1932), "Abel ölkədə" (1933) və "Abel Amerikada" (1934).
Bəs Abel kimdir? O, sadə kəndli oğlan, yoxsul, lakin hədsiz diribaş, təbiətlə bütövləşmiş bir obrazdır. Trilogiyanın ilk kitabında Abel tənha bir meşədə meşəbəyi kimi yaşamağa məcbur olur. Tamaşi bu mətndə insanın təbiətlə vəhşi, lakin ilahi harmoniyasını o qədər ustalıqla və poetik bir dillə təsvir edir ki, oxucu sanki ağacların pıçıltısını eşidir. Gənc Abel həm sərt təbiət şərtləri ilə, həm də insanların hiyləgərliyi və qəddarlığı ilə mübarizə aparır, lakin sekel zəkası və sağlam düşüncəsi onu bütün bəlalardan qoruyur.
İkinci və üçüncü kitablarda Abel artıq böyüyür, kəndindən çıxaraq əvvəlcə ölkəyə (Buxarest və digər şəhərlərə), ardınca isə okeanın o tayına, Amerikaya gedir. Tamaşi Abelin timsalında əslində, özünün mühacirət həyatını və axtarışlarını qələmə alır. Bu macəralar bəzən komik, bəzən kədərli, lakin həmişə fəlsəfidir. Abel mürəkkəb cəmiyyətin saxta dəyərləri arasında əzilsə də, içindəki saflığı heç vaxt itirmir. Bu epik hekayə "İnsan nə üçün yaşayır?" ekzistensial sualı ətrafında dövrə vurur və sonda əsərin leymotivinə çevrilən o məşhur cümlə ilə yekunlaşır: "Dünyada bir yerdə evimiz olsun deyə varıq".
Aron Tamaşini öz dövrünün və ümumiyyətlə, qitə ədəbiyyatının digər simalarından fərqləndirən əsas amil nə idi? Niyə onun əsərləri bu gün belə axıcılığını və aktuallığını itirməyib?
Cavab onun unikal bədii üslubundadır. Ədəbiyyatşünaslar çox vaxt onu Latın Amerikası ədəbiyyatının nümayəndələri ilə müqayisə edərək, Tamaşinin yaratdığı dünyanı "sekel sehrli realizmi" adlandırırlar. Hələ Qabriel Qarsiya Markes oxucuları Makondo adlı mifik bir kəndlə tanış etməzdən çox əvvəl Tamaşi özünün Transilvaniya dağlarında oxşar bədii atmosferi yaratmışdı.
Onun dilində mistika ilə reallıq, qədim xalq rəvayətləri ilə kəskin sosial problemlər iç-içədir. Tamaşi kəndlilərin yoxsulluğunu və siyasi təcrid olunmuş vəziyyətini quru bir realizmlə deyil, şairanə, mifoloji bir qatdan təqdim edirdi. Onun personajları təkcə insanlarla deyil, təbiətlə, quşlarla, hətta əşyalarla da dil tapır, kainatla mistik bir əlaqə qururlar. Buna baxmayaraq, əsərlərində güclü yumor, vəziyyət komediyası var, çünki sekel xalqının təbiətində faciəyə gülüşlə qalib gəlmək xarakteri yatır.
Dili həddindən artıq axıcı, musiqilidir; o, kənd ləhcəsini ədəbi dil səviyyəsinə qaldıraraq macar nəsrini zənginləşdirmiş ən böyük üslub ustalarından hesab olunur. Onun pyesləri (məsələn, “Nəğmə oxuyan quş”) macar teatr tarixinə yeni bir nəfəs gətirmiş, ənənəvi xalq teatrının elementlərini modern dramaturgiya ilə birləşdirmişdi.
Tamaşinin həyatı heç də rahat keçməyib. Transilvaniyada azlıq kimi yaşamaq, daha sonra 1944-cü ildə Budapeştə köçməsi onun qarşısına yeni siyasi çətinliklər çıxardı. O, həm İkinci Dünya müharibəsinin dağıntılarını, həm də ondan sonra qurulan sərt kommunist rejiminin ideoloji təzyiqlərini yaşadı.
Onun həqiqi xalq adamı və milliyətçi olması, əsərlərində xristianlıq və kökə bağlılıq ideyalarını önə çəkməsi kommunist senzurasını qıcıqlandırırdı. 1950-ci illərin əvvəllərində, Stalinist rejim dövründə onun əsərlərinin çapına qeyri-rəsmi qadağa qoyulmuşdu. Lakin Tamaşi diktaturaya boyun əymədi, qələmini propaqanda alətinə çevirməkdən imtina etdi. 1956-cı il Macar İnqilabı zamanı o, "Milli iradə" manifestini qələmə alaraq xalqının azadlıq səsini dünyaya çatdıranlardan biri oldu. İnqilab qan içində boğulsa da, Tamaşinin xalq gözündəki intellektual mövqeyi toxunulmaz qaldı. Sonrakı illərdə hökumət onun böyüklüyünü və xalq arasındakı nüfuzunu nəzərə alaraq güzəştə getməyə məcbur oldu. O, ən nüfuzlu dövlət mükafatlarına biri olan Kossut mükafatına layıq görüldü.
Aron Tamaşi 1966-cı il mayın 26-da Budapeştdə vəfat etdi. Lakin o, sağlığında bəlkə də bütün əsərlərindən süzülüb gələn o fəlsəfəyə sadiq qalaraq bir vəsiyyət etmişdi: Sümükləri qürbətdə, hətta Macarıstanın paytaxtı olsa belə qalmamalıdır.
Onun cənazəsi anadan olduğu Transilvaniyanın Farkaslaka kəndinə gətirildi. Bu gün onun qəbri sevdiyi o füsunkar təbiətin qoynunda, iki qoşa palıd ağacının altındadır. Qəbrin baş tərəfində isə sekellərin qədim ənənəsinə uyğun olaraq nəhəng bir taxta oyma abidə ucaldılıb.
