Kulis.az "Euronews"a istinadən məşhur rejissor Stiven Spilberqin bugünlərdə nümayişə veriləcək "Disclosure Day" filmi haqqında materialı təqdim edir.
Kinematoqrafçılar uzun illərdir ki, bizim məchulluğa və kainatın dərinliklərinə olan baxışımızı formalaşdırırlar. Bu rejissorlar arasında dünyaşöhrətli Stiven Spilberq xüsusi yer tutur. Karyerası boyu yadplanetli mövzusuna dönə-dönə qayıdan rejissorun son vaxtlar verdiyi bəyanatlar isə hamını heyrətə gətirir: usta rejissor bəşərdənkənar sivilizasiyaların artıq Yer kürəsinə gəldiyinə və bəlkə də hələ də aramızda yaşadıqlarına inanır!
Dünya xaricində həyatın mövcudluğu ideyası Spilberq kinosunun ən doğma elementlərindən biridir. O, "Close Encounters of the Third Kind" , "E.T." , "War of the Worlds" və "Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull" kimi şah əsərlərlə bəşəriyyətin yad sivilizasiyalarla ilk təmasına dair ssenarilər qurub və nəsillərin təxəyyülünü idarə edib.
Spilberqin yeni mövsümdə tamaşaçılara təqdim edəcəyi "Disclosure Day" filmi də məhz bu mövzunun mərkəzinə enir. Ekran işi, hökumətin yadplanetlilərlə bağlı gizli sənədlərini və faktlarını ifşa etməyə çalışan bir məxfi məlumat sızdırıcısının (insayderin) zamana qarşı verdiyi dramatik mübarizədən bəhs edir.
Film premyerası ərəfəsində "CBS News" telekanalına müsahibə verən Spilberqə "Yadplanetlilərin Yer kürəsini həqiqətən ziyarət etdiyinə inanırsınızmı?" sualı ünvanlanıb. Rejissorun cavabı isə belə olub: "Həyatım boyu qarşılaşdığım bütün dolayısı sübutlara, danışdığım insanlara, izlədiyim sənədli filmlərə və Konqresdəki rəsmi şahid ifadələrinə əsaslanaraq deyə bilərəm ki, onların bura gəldiyinə və hələ də burada olduqlarına qətiyyən inanıram. Kim bilir, bəlkə də onlar həmişə burada idilər".
Bu iddialı bəyanat istər-istəməz böyük bir sualı gündəmə gətirir: Əgər onlar həqiqətən aramızdadırlarsa, nəyə bənzəyirlər?
İnsanların çoxunun zehnində yadplanetli obrazı hələ də insana bənzər (antropomorfik) bir forma ilə məhdudlaşır: qollar, ayaqlar, bir baş... Bəlkə iri gözlü, armudvari və qeyri-mütənasib dərəcədə böyük bir kəllə, amma nəticədə bizə tanış olan bir bədən quruluşu.
Yaxşı, bəs başqa bir qalaktikadan və ya tamamilə fərqli bir ölçüdən gələn canlıların niyə mütləq bizə bənzəməli olduğunu düşünürük?
Bunun əsas səbəbi insan beyninin naməlum olanı yalnız özünə tanış olan obrazlar vasitəsilə dərk etməyə çalışmasıdır. Yadplanetliləri insan cildində təsəvvür etmək, qorxulu naməlumluğu daha dözülən edən mədəni bir müdafiə mexanizmidir. Üstəlik, bu qəliblər onilliklərdir sinema və televiziya vasitəsilə daim yenidən istehsal olunur.
Bugünkü yadplanetli vizual yaddaşımız Corc Meliesin 1902-ci il istehsalı olan "A Trip to the Moon" filmindəki ilk ay sakinlərindən tutmuş, "Mars Attacks!" filminin nəhəng beyinli işğalçılarına və "The X-Files" serialının "kiçik yaşıl adamcıqları"na qədər eyni vizual kodlar üzərində formalaşıb.
Buna baxmayaraq, bəzi cəsarətli rejissorlar zaman-zaman bu stereotipləri qırmağa çalışıblar. Klişe boz dərili məxluqların ("E.T.", "Paul"), insaabənzər qonaqların ("The Day the Earth Stood Still", "The Man Who Fell to Earth") və ya tamaşaçının kabusuna çevrilən bədheybətlərin ("İndependence Day", "Alien") fövqündə dayanan bəzi filmlər, yadplanetli həyatı həqiqətən də "yad" hiss etdirəcək vizual formalar axtarıblar.
Məsələn, son dövrlərin ən səs-küylü elmi-fantastik ekran işlərindən olan "Project Hail Mary" filmindəki "Rokki" personajı xərçəngvari quruluşu və daş heykəli xatırladan dizaynı ilə tamaşaçının yadplanetli qavrayışını şüurlu şəkildə alt-üst etdi.
İndi isə bütün diqqətlər yenidən Spilberqə yönəlib. Görəsən, usta rejissor "Disclosure Day" filmi ilə yadplanetliləri təsəvvür etmə formamızı kökündən dəyişdirəcək yeni bir baxış bucağı təqdim edə biləcəkmi?
Bunu öyrənməyə çox az qalıb. O zamana qədər isə kinoda yadplanetli anlayışını tamamilə fərqli rakursdan təqdim edərək tabuları yıxan filmlərin xronologiyasına nəzər salaq.
"The Blob" (1958): Şəkilsiz və amorf bir kütlə
İrvin Yeavortun rejissorluğu ilə ərsəyə gələn bu 1950-ci illər klassiki, sinema tarixinin ən unudulmaz və qeyri-adi qalaktikaarası təhlükələrindən birini yaratdı. Filmdəki yadplanetli varlıq adından da göründüyü kimi tamamilə formasızdır: sərhədləri qeyri-müəyyən, jelatinə bənzər, amorf bir maddə. Onu qorxulu edən də məhz bu tanımsızlığı idi.
Yer kürəsinə meteoritlə düşən bu səssiz və ətyeyən orqanizm canlı bədənləri udduqca böyüyür və genişlənir. Filmdəki bu yapışqan dizayn, "az resursla çox effekt" prinsipinin ən mükəmməl nümunəsidir. O dövrün məhdud texniki imkanları ucbatından effekt qrupu yaradıcılıq nümayiş etdirərək silikondan və qırmızı tərəvəz boyasından istifadə etmişdi. Fərqli vizual manipulyasiyalar sayəsində ortaya çıxan bu qorxulu kütlə, populyar mədəniyyətdə dərin iz qoydu. "The Blob"un təsiri illər sonra "The X-Files" serialındakı qara yağda, "Prometheus" filmində və hətta Marvelin "Venom" personajının simbiotik quruluşunda özünü büruzə verdi.
"2001: A Space Odyssey" (1968): Gizli bir monolit
Stenli Kubrikin şah əsəri olan "2001: A Space Odyssey" filmindəki sirli qara monolit sinema tarixinin ən müəmmalı yadplanetli təmsilidir. Bir anda peyda olan bu həndəsi blok yadplanetlilərin fiziki formasıdır, yoxsa sadəcə onların varlığını xəbər verən bir cihaz? Bu, qaranlıq qalır. Amma monolit təkamül sıçrayışlarını başladan bir katalizator rolunu oynayır.
Kubrik bilərəkdən klişe yadplanetli obrazından qaçmışdı. O, müsahibələrindən birində qeyd edirdi ki, kənar sivilizasiyanı "varlığın özü qədər dərkedilməz" göstərmək istəyiblər. Bu yanaşma məşhur yazıçı H. P. Lavkraftın kosmik qorxu fəlsəfəsinə söykənir: insan şüuru daha inkişaf etmiş bir varlığın həqiqi təbiətini qavramağa qadir deyil. Kubrikin dili ilə desək: "Xəyal edilə bilməyəni xəyal edə bilməzsiniz." Monolit məhz bu dərkedilməzliyin rəmzidir.
"The Thing" (1982): Qanlı və hiyləgər təqlidçilər
Con Karpenterin "The Thing" filmi, Spilberqin "E.T." filmi ilə eyni ildə nümayişə girərək elmi-fantastika janrında kəskin bir təzad yaratdı. Film, yadplanetlinin gözümüzün qabağında, ən yaxınımızda gizlənə biləcəyi ideyasını ortaya qoydu.
Buradakı varlıq heç bir sabit formaya malik deyil, o, təmasda olduğu hər bir canlını – bir iti, bir ekspedisiya üzvünü bütövlüklə hüceyrə səviyyəsində təqlid edə bilir. Və heç bir xəbərdarlıq etmədən bədən qəfildən parçalanır, grotesk hörümçək ayaqları çıxır, baş gövdədən ayrılır. Rob Bottinin rəhbərlik etdiyi xüsusi effektlər qrupunun rəqəmsal texnologiya olmadan, sırf mexaniki və praktiki üsullarla yaratdığı bu qorxu estetikası, bu gün belə tamaşaçıda dərin paranoya və vahimə yaradır.
"Attack the Block" (2011): Qorxulu qorilla-canavar hibridləri
Cozef Kornişin bu elmi-fantastik komediyasında varlıq fəlsəfəsini kənara qoyub birbaşa heyvani instinktlərə qayıdırıq. Film sadə bir sual verir: Niyə yadplanetlilər insana yox, Yer kürəsindəki vəhşi heyvanlara bənzəməsin?
Cənubi Londonun sosial yaşayış massivinə düşən bu varlıqlar qara, tikanlı xəzə, iti pəncələrə və qaranlıqda parıldayan biolüminessent dişlərlə dolu vahiməli bir ağıza sahibdirlər. Onlar danışıqlar aparmır, kompromisə getmir, yalnız ovlamağa proqramlaşdırılıblar. Bu "şüurdan çox instinkt" dizaynı, filmi sadə, lakin olduqca dinamik bir qorxu xəttində saxlayır.
"Arrival" (2016): Kompleks heptapodlar
Deni Vilnövün "Arrival" filmi yadplanetli mövzusuna vizual və fəlsəfi baxımdan tamamilə yeni bir nəfəs gətirdi. Rejissor tamaşaçıya yadplanetlilərin tam bədənini göstərmir, onların yalnız müəyyən hissələrini duman arxasından nümayiş etdirərək qeyri-müəyyənlik estetikası yaradır. Nəhəng yeddiayaqlı heptapodların bu nəhəngliyi insanı öz kiçikliyi ilə üz-üzə qoyur.
Ən diqqətçəkən məqam isə ünsiyyət formasıdır. Bu varlıqlar səs və ya telepatiya ilə deyil, mürəkkəbə bənzər dairəvi simvollarla danışırlar. Onların dili zamanı xətti yox, bütöv və dövri olaraq qavradıqlarını göstərir. Filmin ssenarisi məşhur "Sepir-Uorf hipotezi"nə (dilin düşüncəni və qavrayışı formalaşdırması ideyası) əsaslanır. "Arrival" yadplanetli həyatı bir təhlükə kimi yox, insan şüurunun sərhədlərini genişləndirən bir fenomen kimi təqdim edir.
"Annihilation" (2018): Bioloji proses və DNT dəyişdiricisi
Aleks Qarlendin "Annihilation" (Məhv olma) filmi yadplanetli mövzusunu klassik "işğalçı" şablonlarından tamamilə uzaqlaşdırır. Yerə düşən meteoritdən sonra yaranan "The Shimmer" adlı sirli bölgədə yadplanetli konkret bir varlıq deyil, bir "bioloji proses" kimi fəaliyyət göstərir.
Bu sahəyə daxil olan hər bir canlının DNT-si yenidən yazılır, bitkilər insan forması alır, heyvanlar mutasiyaya uğrayır. Ən dəhşətlisi isə bu kosmik gücün heç bir bədxah və ya xeyirxah "niyyətinin" olmamasıdır. O, sadəcə öz təbiətinin gərəyini edir, hüceyrələri bir-birinə qarışdırır. Filmdəki bu yanaşma naməlumun içimizə sızaraq bizi kökündən dəyişdirməsi qorxusunu bədii şəkildə ifadə edir.
"Nope" (2022): Canlı UFO və həzm sistemi
Cordan Pilin "Nope" filmi UFO mifologiyasını tamamilə tərsinə çevirdi. Tamaşaçılar adətən kosmik gəminin içindən kimlərinsə düşəcəyini gözlədiyi halda, Pil bizə elə gəminin özünün nəhəng bir yırtıcı heyvan, canlı bir orqanizm olduğunu göstərdi.
"Jean Jacket" adı verilən bu varlıq səmada bulud kimi gizlənir, formasını dəyişir və aşağıda ona baxan hər bir canlını nəhəng bir tozsoran kimi udub həzm edir. Vizual şounu bir ov mexanizminə çevirən bu yanaşma, Hollivudun instinktlərini tənqid etməklə bərabər, yadplanetli obrazına son illərin ən orijinal baxışını gətirdi.
İndi isə gözlər yenidən böyük ustad Stiven Spilberqə dikilib. Görəsən, janrın memarlarından biri olan bu dahi rejissor, real faktlara və şahid ifadələrinə əsaslandığını dediyi bu yeni ekran işində bizə necə bir dünya təqdim edəcək? Yadplanetli təsəvvürümüz bir daha sarsılacaqmı?
Bu sualların cavabını tapmaq üçün çox gözləməli olmayacağıq. "Disclosure Day" filmi iyunun 12-də dünya kinoteatrlarında tamaşaçıların ixtiyarına verilir.
