Ata oğlunun gözü qarşısında niyə cinayətkara çevrildi? – 78 illik sirr

7 iyul 2026

10:40

Bu gün görkəmli italyan rejissor Vittorio de Sikanın doğum günüdür.

Kulis.az rejissorun şah əsəri "Velosiped oğruları" haqqında materialı təqdim edir.

İkinci Dünya müharibəsi yenicə bitib. Dağılmış binalar, yoxsulluq, işsizlik və çarəsizlik içində boğulan İtaliya... Dünya kinosunun ən sarsıdıcı şedevrlərindən biri hesab olunan Vittorio de Sikanın 1948-ci ildə ekranlaşdırdığı "Velosiped oğruları" (Ladri di biciclette) məhz bu qaranlıq mənzərənin içindən doğan bir işıq, daha doğrusu, reallığın acı şilləsidir.

***

Neorealizm sadəcə bir kino cərəyanı deyil, yaşamaq uğrunda mübarizənin kinodakı əks-sədası idi. Vittorio de Sika bu filmi çəkərkən Hollivudun bəzəkli pavilyonlarından, qüsursuz işıqlandırmasından və peşəkar aktyorlarından qəti şəkildə imtina etdi. Hətta bir çox amerikalı prodüser filmə maliyyə ayırmaq üçün baş rolda məşhur ulduz Keri Qrantın oynamasını şərt kəsdikdə rejissor bundan boyun qaçırdı. O, filmi tamamilə Romanın dağılmış, tozlu küçələrində çəkdi.

Baş rolu ifa edən Lamberto Maccorani həyatda da işsiz bir zavod fəhləsi idi. Rejissor reallığı o qədər çılpaq şəkildə kəşf etmək və tamaşaçının yaddaşına həkk etmək istəyirdi ki, heç bir saxtakarlığa yer qoymamışdı. Film bizə kəskin vizual kontrastlar təqdim edir: dünyanı idarə edən siyasi qüvvələrin böyük problemləri kənarda qalır, sadə insanların kiçik dərdi isə ekranda nəhəng bir faciəyə çevrilir.

***

Filmin süjeti ilk baxışdan son dərəcə sadədir: Antonio Riççi adlı işsiz bir ata uzun müddətdən sonra afişa yapışdıran kimi iş tapır. Lakin bu işdə işləmək üçün ona mütləq velosiped lazımdır. Həyat yoldaşı Mariya evdə qalan sonuncu dəyərli əşyaları – gəlinlik yataq dəstlərini sataraq Antonionun lombardda girovda olan velosipedini geri alır. Həyat sanki yenidən onların üzünə gülür. Lakin işin elə ilk günü velosiped oğurlanır.

Məhz bu nöqtədən etibarən film sadəcə bir əşyanın axtarışından çıxır. O, insanın cəmiyyət qarşısında qürurunun, ləyaqətinin və mənəviyyatının axtarışına çevrilir. Velosiped sadəcə iki təkərli bir nəqliyyat vasitəsi deyil; o, Antonionun ailəsini çörəklə təmin etmək ümidi, atalıq qürurudur.

***

Filmin ən dərin qatlarında və bəlkə də ən təsirli tərəfində Antonio ilə kiçik oğlu Bruno arasındakı münasibət dayanır. Bir atanın öz oğlu ilə evdə oturub həyatın sirləri, gələcək planlar və ya sadəcə futbol barədə apardığı o isti, səmimi söhbətlərin yerini bu filmdə qorxulu, amansız küçələr və sərt sükut tutur. Bruno atasının hər addımını izləyir, onun paltarını təmizləyir, onunla çiyin-çiyinə addımlayır. O, atasının həm ən böyük dəstəkçisi, həm də vicdanıdır.

Atanın oğlunun gözü qarşısında tədricən acizləşməsi, cəmiyyətin laqeydliyi qarşısında sınması dözülməz mənzərə yaradır. Xüsusilə restorandakı məşhur səhnə kimsəni laqeyd qoya bilməz. Antonio cibindəki son qəpiklərlə oğlunu restorana aparır. Bir anlıq hər şeyi unudub zəngin ailələrin yediyi yeməklərdən dadaraq həyatın kiçik sevincini yaşamağa çalışırlar. Lakin kasıblıq o qədər ağır bir yükdür ki, o qısa xoşbəxtlik anı da restorandakı varlı uşağın Brunoya yuxarıdan aşağı baxması ilə məhv olur.

***

Filmin texniki və vizual quruluşu da süjet qədər təsirlidir. Operator Karlo Montuori küçə çəkilişlərində təbii işıqdan məharətlə istifadə edərək öz dövrünün ən kəskin və reallığa yaxın kadrlarını yaradıb. Kütlə səhnələri xüsusilə diqqət çəkir. Antonio Romanın böyük bazarlarında velosiped axtararkən kamera onu daima izdihamın içində çəkir. Bu, tamaşaçıya səssiz bir mesajdır: Antonionun faciəsi xüsusi deyil, bu küçələrdəki minlərlə insanın hər birinin öz dərdi, öz itirilmiş "velosipedi" var.

***

"Velosiped oğruları" bizi xeyir və şərin ənənəvi, pafoslu qəliblərindən uzaqlaşdırır. Bütün gün kilsələrə, bazarlara, oğruların məhəlləsinə gedən Antonio sona qədər ədalət axtarır. Lakin ədalət yoxdur. Polislər bu kiçik hadisəyə məhəl qoymur, çünki ölkədə xaos baş alıb gedir. İnsanlar isə yalnız öz dərdləri ilə məşğuldur.

Dərin bir psixoloji gərginliyin ardınca film bizi sarsıdıcı bir halla üz-üzə qoyur: Antonio küçənin kənarında duran sahibsiz bir velosipedi görür və dəlilik həddinə çataraq onu oğurlamaq qərarına gəlir. O, balaca oğlunun gözü qarşısında haqlı bir qurbandan oğruya çevrilir. Ən acınacaqlısı isə odur ki, o, peşəkar oğru olmadığı üçün dərhal yaxalanır, kütlə tərəfindən təhqir olunur və döyülür. Onu bu rüsvayçılıqdan və həbsdən yalnız balaca Brunonun acı gözyaşları xilas edir.

***

Filmin son səhnəsində biz ağlayan ata və oğlun kütlənin içində əl-ələ tutaraq uzaqlaşmasını, yavaş-yavaş axına qarışıb itməsini görürük. Süniliklə yaradılmış xoşbəxt sonluq yoxdur, tapılan velosiped yoxdur, möcüzə yoxdur. Sadəcə sərt, kəskin və amansız həyat həqiqəti var.

Vittorio de Sikanın bu şedevri sadəcə bir film deyil, müharibənin insan ruhunda açdığı dərin yaraların əbədi kinematoqrafik arxividir. Hər kadr insana eyni sualı verir: Bir cəmiyyət namuslu, zəhmətkeş bir atanı balaca oğlunun gözü qarşısında oğru olmağa məcbur edirsə, burada əsl günahkar kimdir? Cəmiyyət, yoxsa fərd? Bu sual bu gün də istər vizual axtarış alqoritmlərində, istər kinematoqrafiya dərsliklərində, istərsə də insanların vicdanında öz cavabını axtarmağa davam edir.