Bu gün İkinci Dünya müharibəsinin iştirakçısı, əfsanəvi Mehdi Hüseynzadənin anım günüdür.
Kulis.az "Tarixin kulisi" layihəsində onun haqqında materialı təqdim edir.
Mehdi Hüseynzadə 1918-ci il dekabrın 22-də Bakı quberniyasının Novxanı kəndində anadan olub. Erkən yaşlarında atasını itirən Mehdi əvvəlcə anasının, sonra isə bibisinin himayəsində böyüyüb. Onun təhsil illəri fərdi bacarıqlarının necə formalaşdığını aydın göstərir. 1925-ci ildə o dövrün 77 saylı, hazırkı 19 saylı məktəbinə daxil olan Mehdiyə tanınmış yazıçı Süleyman Sani Axundov və məşhur bəstəkar Səid Rüstəmov kimi görkəmli ziyalılar dərs deyib.
Onun gələcək kəşfiyyatçı profilinin bünövrəsini qoyan əsas amillərdən biri də incəsənətə və dillərə olan marağıdır. 1932-ci ildə Bakı Rəssamlıq Məktəbinə daxil olan gənc Mehdi 1936-cı ildə buranı bitirib və onun diplom işinin mövzusu "Qırmızı Ordu əsgərləri düşərgələrdə" adlanıb. Rəssamlıq təhsili ona gələcəkdə hərbi topoqrafik xəritələrin dəqiq oxunmasında və cızılmasında, eləcə də saxta sənədlərin hazırlanmasında əvəzsiz kömək edib. Daha sonra Leninqrad Xarici Dillər İnstitutunun fransız dili fakültəsində və Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində təhsil alması onun linqvistik bacarıqlarını artırıb. O, alman, fransız və rus dillərini, sonradan isə düşmən arxasında sloven və italyan dillərini sərbəst mənimsəyib, avtomobil idarə etmək və mina təmizləmək işlərini mükəmməl öyrənib. Məhz bu bacarıqları onu unikal bir təxribatçıya çevirib.
***
Almaniyanın hücumundan dərhal sonra, 1941-ci ilin avqustunda Mehdi Hüseynzadə hərbi xidmətə yollanıb. Tbilisidəki hərbi-piyada məktəbini qvardiya leytenantı rütbəsində bitirərək, 1942-ci ilin yayında Stalinqrad cəbhəsinə göndərilib. Burada minaatanlar taqımının komandiri kimi döyüşüb və 1942-ci ilin avqustunda Kalaç şəhəri yaxınlığında ağır yaralanaraq əsir düşüb.
Onun əsirlik marşrutu Ukrayna, Polşa, Almaniya, İtaliya və Yuqoslaviya ərazilərini əhatə edib. Tibb texnikumunun keçmiş tələbəsi, müharibə iştirakçısı Fərrux Sultanovun xatirələri və arxiv sənədləri göstərir ki, Mehdi düşərgədə sadəcə xilas olmaq barədə deyil, düşmənə daxildən zərbə vurmaq haqqında düşünüb. 1943-cü ilin sentyabrında Ştrans qəsəbəsindəki düşərgədə Mehdi Hüseynzadə, Cavad Həkimli, Sadıq Nadirli və digərlərinin rəhbərliyi ilə gizli antifaşist təşkilat yaradılıb. Almanlar Mehdinin fransız və alman dillərini mükəmməl bilməsindən istifadə edərək onu tərcüməçi kimi işlədib və ona müəyyən sərbəstlik veriblər. Bu konspirativ fəaliyyət nəticəsində əsirlər yerli partizanlarla əlaqə yarada bilib və 1944-cü ilin əvvəllərində Mehdi bir qrup yoldaşı ilə birlikdə düşərgədən qaçaraq Yuqoslaviya partizanlarına qoşulub.
***
Mehdi Hüseynzadə 1944-cü ilin əvvəllərində Yuqoslaviya Xalq Azadlıq Ordusunun 9-cu korpusuna qoşulub. Bu ərazi alman hərbi komandanlığı tərəfindən idarə olunan, İtaliya və Sloveniya torpaqlarını əhatə edən xüsusi "Adriatik Sahilyanı Əməliyyat Zonası" (Operationszone Adriatisches Küstenland) idi. Burada SS və Gestapo qüvvələri son dərəcə amansız bir rejim qurmuşdu. Belə bir mürəkkəb bölgədə Cavad Həkimlinin komandir olduğu, legionlardan qaçmış keçmiş sovet əsirlərindən ibarət "Ruska-Çeta" (Rus rotası) yaradılıb və Mehdi qısa müddətdə bu rotanın kəşfiyyat və təxribat qrupunun rəhbərinə çevrilərək "Mixaylo" ləqəbini götürüb.
Onun həyata keçirdiyi əməliyyatların miqyası hərbi dərsliklərə düşəcək qədər peşəkar olub. 1944-cü ilin fevralında o, alman zabiti geyimində kazarmaya sızaraq, yanğınsöndürən balonda gizlətdiyi bombanı partladıb və binaya ciddi ziyan vurub. Aprelin 2-də Mixaylo partizan Mirdamət Seyidovla birgə Triest yaxınlığındakı Villa Opicina kinoteatrına saatlı bomba yerləşdirərək 80 alman əsgərinin ölümünə, 260 nəfərin yaralanmasına səbəb olub ki, onlardan da 40 nəfəri sonradan hospitalda ölüb. Eyni ayın sonlarında o, Hans Frits və Əli Tağıyevlə birlikdə Postojna stansiyası yaxınlığında körpünü partladıb, nəticədə 24 vaqonluq hərbi qatar darmadağın edilib. May ayında Triestdə kazinonun hədəf alınması isə 150 alman zabitinin həlak olması ilə nəticələnib. Ən irimiqyaslı əməliyyatlardan biri də 1944-cü ilin payızında İtaliyanın Udine şəhərindəki faşist həbsxanasına edilən hücumdur; bu hücum nəticəsində 700 hərbi əsir, o cümlədən 147 sovet hərbçisi azad edilib.
Məhz bu sistemli diversiyalar nəticəsində alman komandanlığı təşvişə düşərək Mixaylonun tutulması üçün 300 min marka (və ya 400 min İtaliya lirəsi) məbləğində xüsusi mükafat təyin edib. Ümumilikdə, onun rəhbərlik etdiyi qrupun fəaliyyəti nəticəsində 1000-ə qədər faşist məhv edilib.
***
Sloveniya xalq-azadlıq müharibəsinin tədqiqatçısı Marian F. Kranç və tarixçi A.M. Sergiyenkonun apardığı arxiv araşdırmaları Mixaylonun fəaliyyətinin görünməyən tərəflərinə işıq salır. Araşdırmaçılar vurğulayır ki, onun qrupu tam izolyasiya şəraitində və dərin konspirasiya qaydaları ilə işləyirdi. O, yalnız partizan komandiri "Çar" (İvan Suliç) ilə əlaqə saxlayır, qrupunun digər üzvləri onun əsl kimliyini və haradan gəldiyini bilmirdi. Bu faktlar əsasında tarixçilər belə bir fərziyyə irəli sürürlər ki, Mehdi Hüseynzadə sadəcə yerli partizan təşəbbüsü ilə deyil, bilavasitə sovet kəşfiyyatının maraqları çərçivəsində və sovet hərbi missiyasının tapşırıqları əsasında hərəkət edib.
***
Tarixi sənədlərə görə, Mehdi Hüseynzadə 1944-cü il noyabrın 2-də düşmənin sursat anbarının partladılması tapşırığını uğurla yerinə yetirib Çepovan qəsəbəsindəki qərargaha qayıdarkən Sloveniyanın Vitovlye kəndində alman pusqusuna düşərək həlak olub. Lakin onun ölümünün dəqiq detalları barədə şahid ifadələri fərqlənir.
Birinci versiya Mixaylonun gizləndiyi evin sahibinin oğlunun söylədiklərinə əsaslanır. O bildirib ki, almanlar qəfildən evi mühasirəyə alıblar. Mehdinin əlində 2 qumbara və 5 gilizli tapança olub. Düşmən evə soxulanda o, qumbaraları atıb yaranan qarışıqlıqdan istifadə edərək arxa pəncərədən qaçmağa çalışıb. Lakin almanların onu təqib etdiyini və qaça bilməyəcəyini görərək, əsir düşməmək üçün son gülləsi ilə özünü ürəyindən vurub.
İkinci versiya isə hadisələrin iştirakçısı olmuş sloveniyalı partizan A. Zornun ifadələrinə əsaslanır. Onun sözlərinə görə, səkkiz nəfər partizanın gizləndiyi pəyə gecə vaxtı almanlar tərəfindən mühasirəyə alınıb. Mixaylo və sloveniyalı döyüşçü Andrey Komel mühasirəni yarıb qaçmağa cəhd edərkən avtomat güllələrinə tuş gəliblər. Hər iki versiya onun son ana qədər müqavimət göstərdiyini və düşmənə təslim olmadığını sübut edir.
***
İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı dövrdə sovet rəhbərliyi əsir düşmüş hərbçilərə böyük şübhə ilə yanaşırdı. Bu səbəbdən Mehdi Hüseynzadənin Avropadakı misilsiz rəşadəti uzun illər diqqətdən kənarda qalıb. Vəziyyət yalnız 1950-ci illərin ortalarında dəyişib. 1956-cı ildə Azərbaycan SSR Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsi (DTK) tərəfindən Mixaylonun fəaliyyəti ilə bağlı genişmiqyaslı məxfi araşdırma başlanıb.
Bu dövrdə DTK-nın əks-kəşfiyyat şöbəsində rəhbər vəzifələrdə çalışan, sonradan Azərbaycanın ümummilli lideri olan Heydər Əliyevin bu prosesdə həlledici rolu olub. Araşdırmalar çərçivəsində İtaliya və Yuqoslaviya arxivlərindən rəsmi sənədlər, şahid ifadələri toplanıb. Hətta İtaliya partizanlarının rəhbəri Palmiro Tolyatinin 1947-ci ildə İosif Stalinlə görüşü zamanı Mehdi Hüseynzadənin qəhrəmanlığından bəhs etməsi faktı da sənədləşdirilib. Təkzibedilməz dəlillər əsasında, SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 11 aprel 1957-ci il tarixli fərmanı ilə ölümündən 13 il sonra Mehdi Hüseynzadəyə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı verilib. Beləliklə, o, İtaliya ərazisində faşizmə qarşı döyüşənlər arasında bu ada layiq görülən ilk şəxs kimi tarixə düşüb.
M.Hüseynzadənin rəsm əsəri
Bu arxiv araşdırmasının nəticələri bədii yaradıcılığa da təkan verib. 1954-cü ildə yazıçı İmran Qasımov və Həsən Seyidbəyli onun döyüş yolundan bəhs edən "Uzaq sahillərdə" povestini qələmə alıb, 1958-ci ildə isə eyniadlı əfsanəvi film ekranlaşdırılıb. Bununla belə, nəzərə almaq lazımdır ki, film bədii əsərdir və orada Mehdinin partlayış zamanı həlak olması kimi səhnələr arxiv həqiqətlərini deyil, kinematoqrafik gedişləri əks etdirir.
***
Sərt bir diversant olmaqla bərabər, Mehdi Hüseynzadə həm də dərin hissiyyata malik insan olub. O, ən ağır partizan şəraitində belə şeir yazmağa davam edib. 1943-cü ildə qürbətdə yazdığı misralar onun daxili dünyasını və Vətən həsrətini dəqiq ifadə edir:
Nə olur bir sarı yapraq olaydım,
Sabahın yelləri alaydı məni
Aşıb bəyaz qarlı hündür dağları
Vətən torpağına salaydı məni
Sabahın yelləri alaydı məni.
Əzizim ellər ayrısı,
Bülbüləm güllər ayrısı,
Bir gününə dözməzdim, yar
Olmuşam illər ayrısı.
Bundan əlavə, onun Triestdə həyata keçirdiyi o dəhşətli partlayışdan cəmi iki gün sonra Pula şəhərində yazdığı "İtaliyada başladım" adlı şeiri həm onun psixoloji dözümlülüyünü, həm də ölümün gözünə dik baxan bir gəncin fəlsəfi düşüncələrini ortaya qoyur.
Bugün onun tarixi irsi həm Azərbaycanda, həm də xaricdə böyük ehtiramla yaşadılır. Əvvəlcə Vitovlye, sonra isə Çepovan kəndində dəfn edilən azərbaycanlı qəhrəmanın xatirəsinə Sloveniyanın Şempas qəsəbəsində memorial muzey fəaliyyət göstərir. Bu muzeydə onun hərbi ləvazimatları ilə yanaşı, çəkdiyi rəsmlər də nümayiş etdirilir. Doğulduğu Novxanı kəndində, Bakıda, Sumqayıtda, eləcə də Sloveniyanın müxtəlif bölgələrində ucaldılmış abidələr "Mixaylo" əfsanəsinin sadəcə bir film qəhrəmanı deyil, dünya antifaşist hərəkatının real və bənzərsiz simalarından biri olduğunu bir daha təsdiq edir. İllər keçsə də, arxiv sənədlərindən boylanan Mehdi Hüseynzadə surəti öz analitik zəkası, hərbi peşəkarlığı və bənzərsiz cəsarəti ilə araşdırmaçıları heyrətləndirməkdə davam edir.
Ana səhifə
Reels
Yazarlar
Xəbərlər