Kulis.az Rəna Nevzatın görkəmli alman şair Andreas Qrifius haqqında məqaləsini təqdim edir.
XVII əsrin Avropası qan içində boğulurdu. Tarixə "Otuzillik müharibə" (1618-1648) kimi düşən bu dəhşətli dövr təkcə şəhərləri xarabazara çevirmədi, həm də bütöv bir nəslin mənəvi dünyasını darmadağın etdi. Məhz belə bir xaosun mərkəzində, ölümün və dağıntıların fonunda alman ədəbiyyatının ən qüdrətli səslərindən biri – Andreas Qrifius meydana çıxdı. O, sadəcə bir şair və ya dramaturq deyildi; o, Barokko dövrünün kədərini, fəryadını və "Vanitas" (heçlik, dünyanın faniliyi) fəlsəfəsini qələmə alan monumental bir sima idi.
Qrifiusun yaradıcılığı insan həyatının kövrəkliyini, əzabların qaçılmazlığını və ilahi ədalətə olan ümidi əks etdirir.
Andreas Qrifiusun ən məşhur portretlərindən biri
Yetimlik və müharibənin kölgəsində keçən gənclik
Andreas Qrifius 2 oktyabr 1616-cı ildə Sileziyanın Qloqau (hazırkı Polşanın Qloqov) şəhərində din xadimi ailəsində anadan olub. Onun uşaqlıq illəri elə ilk günlərdən faciələrlə yadda qalıb. Hələ beş yaşında ikən atasını, qısa müddət sonra isə anasını itirən Andreas çox erkən yaşda yetimlik acısını dadır.
Sanki bu şəxsi faciələr azmış kimi onun uşaqlıq və yeniyetməlik illəri Otuzillik müharibənin ən şiddətli dövrünə təsadüf edir. Doğma şəhəri dəfələrlə işğal olunur, yandırılır və yağmalanır. Gənc Qrifius xəstəliklərin, aclığın və kütləvi ölümlərin şahidi olur. Bu amansız mənzərələr onun psixologiyasında dərin izlər buraxır və gələcək yaradıcılığının ana xəttini müəyyən edir: bu dünyada hər şey puçdur, yeganə həqiqət ölüm və Tanrıdır.
Bütün bu çətinliklərə baxmayaraq, Qrifius təhsilə böyük maraq göstərir. O, müxtəlif şəhərlərdə, o cümlədən Dansiqdə təhsil alır, həm klassik, həm də müasir elmləri dərindən mənimsəyir.
Otuzillik müharibənin acı reallıqları
Çoxdilli zəka və "Vanitas" fəlsəfəsi
Qrifius sadəcə alman dilində yazan bir şair deyildi; o, əsl poliqolt idi. Latın, yunan, ibrani dillərini mükəmməl bilir, eyni zamanda italyan, fransız, ingilis və holland dillərində sərbəst oxuyub-yazırdı. Bu zəngin dil biliyi ona antik ədəbiyyatı, İntibah dövrü fəlsəfəsini və Avropa teatr ənənələrini birbaşa orijinaldan öyrənmək imkanı verirdi.
Onun yaradıcılığının fəlsəfi özəyini Barokko dövrünün məşhur "Vanitas" (boşluq, puçluq) konsepsiyası təşkil edir. Qrifiusun şeirlərində zamanın amansız axını, gəncliyin və gözəlliyin tez solması, hakimiyyətin və sərvətin heçliyi mütəmadi olaraq vurğulanır. Məşhur "Es ist alles eitel" (Hər şey boşdur) soneti bu fəlsəfənin ən monumental ifadəsidir. O, bu əsərində insan oğlunun qurduğu hər şeyin – binaların, şöhrətin, gözəlliyin külə dönəcəyini, yalnız əbədi olanın ruh və Tanrı məhəbbəti olduğunu vurğulayır.
Kəllə sümüyü, qum saatı və sönmüş şam – Qrifiusun şeirlərindəki "Memento Mori" (Ölümü xatırla) motivinin vizual simvolları
"Vətənin göz yaşları" – Bir xalqın fəryadı
Andreas Qrifiusun poeziyasından danışarkən onun şah əsəri sayılan "Thränen des Vaterlandes" (Vətənin göz yaşları, 1636) sonetini xüsusi qeyd etmək lazımdır. Bu şeir alman ədəbiyyatı tarixində müharibə əleyhinə yazılmış ən güclü mətnlərdən biri hesab olunur.
Şeir çox kəskin və sarsıdıcı bir ifadə ilə başlayır:
"Biz indi tamamilə, hətta tamamilə yox, ondan da çox məhv edilmişik!"
Qrifius bu misralarda müharibənin gətirdiyi fiziki dağıntıları – yanan şəhərləri, qan gölünə dönmüş çayları, qalaq-qalaq yığılmış cəsədləri detallı şəkildə təsvir edir. Lakin şeirin ən təsirli məqamı fiziki itkilərdən daha çox, mənəvi çöküşün vurğulanmasıdır. Şair qeyd edir ki, aclıqdan, vəbadan və qılıncdan daha dəhşətli olan şey insanların ruhunun, mənəviyyatının əlindən alınmasıdır.
Alman teatrının banisi: Şəhidlər, tiranlar və qrotesk
Qrifius təkcə lirika ustası deyildi; o, eyni zamanda alman burjua faciəsinin bünövrəsini qoyan böyük dramaturq idi. Onun pyesləri əsasən stoik fəlsəfəyə, qəhrəmanların daxili əzmkarlığına və inam uğrunda şəhid olmağa əsaslanırdı.
Qrifiusun dramaturgiyasında Şərq motivlərinə və Qafqaz tarixinə də rast gəlinir. Onun ən məşhur faciələrindən biri "Catharina von Georgien" (Gürcüstanlı Ketevan, 1657) adlanır. Əsər İran şahı I Abbasın əsirliyində olan gürcü kraliçası Ketevanın faciəvi taleyindən bəhs edir. Şah ondan dinini dəyişməyi və ona ərə getməyi tələb edir. Ketevan isə inanclarına sadiq qalaraq qorxunc işgəncələrə dözür və edam olunur.
Əsgərlər kəndi talayarkən. "Vətənin göz yaşları" şeirində təsvir edilən dəhşətli səhnələrin təcəssümü
Qloqauya qayıdış və qəfil ölüm
Geniş səyahətlərdən və Avropanın müxtəlif ziyalıları ilə qurduğu əlaqələrdən sonra Qrifius 1647-ci ildə doğma şəhəri Qloqauya qayıdır. O, həyatının sonuna qədər burada qalır və şəhərin hüquqi nümayəndəsi kimi fəaliyyət göstərir.
Andreas Qrifiusun son illəri gərgin iş, həm inzibati, həm də davamlı ədəbi yaradıcılıqla keçir. O, həyatı boyu ölümün kölgəsini və nəfəsini hiss edərək yaşamışdı və gedişi də dramatik oldu. 16 iyul 1664-cü ildə, cəmi 47 yaşında ikən, Qloqauda keçirilən bir rəsmi məclis zamanı qəfildən iflic keçirərək vəfat edir. Sanki bütün ömrü boyu səhnələşdirdiyi ölüm mövzusu son anda onun öz qapısını gözlənilmədən döydü.
Barokkonun sönməyən ulduzu
Bu gün Andreas Qrifius alman ədəbiyyatı tarixində şübhəsiz bir qiqant kimi qəbul olunur. Onun dili ilk baxışdan arxaik və ağır görünə bilər, ancaq o cümlələrin dərinliyinə endikcə, orada bəşəriyyətin ən fundamental ağrılarını tapırıq. O, xaosun içində nizam axtaran, qanın və fəlakətin ortasında sənətin qüdrəti ilə əbədiyyətə qovuşan bir sənətkar idi. Andreas Qrifius bizə öyrədir ki, zaman hər şeyi silsə də, vicdanla və ustalıqla yazılmış söz əbədi yaşayır.
