Kulis.az məşhur italyan yazıçı və şair Covanni Bokkaççonun intibah dövrü ədəbiyyatının təməl daşlarından biri hesab olunan "Dekameron" əsəri haqqında maraqlı faktları təqdim edir.

"Dekameron" sözü qədim yunan dilindəki "deka" – 10 və "hemera" - gün sözlərinin birləşməsindən yaranıb və hərfi mənada "On gün" deməkdir.

Əsərin altyazısı olan Prencipe Galeotto (Şahzadə Qalehaut) Dante Aligyerinin "İlahi Komediya"sına (Cəhənnəm, V nəğmə) və Kral Artur əfsanələrinə birbaşa istinaddır. Qalehaut Lanselot ilə Quinevra arasında sevgiyə vasitəçilik edən personajdır. Bokkaçço bu altyazı ilə kitabın oxucu üçün (xüsusilə qadınlar üçün) eşq hisslərini oyadan bir vasitəçi rolunu oynayacağını eyham vururdu.

Əsərdəki 100 hekayə təsadüfən deyil, ciddi bir nizamla danışılır. 10 gənc (7 qız və 3 oğlan) Florensiyada tüğyan edən taun epidemiyası səbəbindən şəhər kənarında bir villaya sığınır və orada keçirdikləri 10 günün hər birində hər gənc bir hekayə danışır.

Gənclər əslində villada 14 gün qalırlar. Lakin həftənin iki günü (cümə günü İsa Məsihin xatirəsinə ibadət, şənbə günü isə şəxsi gigiyena və istirahət üçün) hekayə danışılmasına ara verilir.

Bokkaçço bu əsəri o dövrün elmi dili olan latın dilində deyil, Florensiya xalqının gündəlik danışdığı İtalyan dilində (vulyar / jarqon versiyasında) yazmışdır. Bu addım müasir italyan ədəbi dilinin formalaşmasında Dante və Petrarkanın əsərləri ilə bərabər ən vacib dönüş nöqtəsi hesab olunur.

Orta əsrlər ədəbiyyatı əsasən dini və ilahi mövzulara fokuslandığı halda, "Dekameron" insanı, onun zəifliklərini, ehtiraslarını və zəkasını mərkəzə qoyan ilk böyük dünyəvi (sekulyar) nəsr nümunəsidir.

İngilis ədəbiyyatının atası hesab edilən Ceffri Çoser özünün məşhur "Kenterburi nağılları" əsərini yazarkən "Dekameron"un strukturundan və bəzi novellalarının süjet xəttindən birbaşa bəhrələnmişdir.

Uilyam Şekspir "Yaxşı bitən hər şey yaxşıdır" və "Simbelin" pyeslərinin süjetini birbaşa "Dekameron"un novellalarından götürmüşdür.

Kitabın giriş hissəsində 1348-ci ildə Avropanı qıran taun epidemiyasının Florensiyadakı dəhşətləri təsvir olunur. Tarixçilər bu hissəni o dövrün sosial və tibbi vəziyyətini anlamaq üçün ən etibarlı birinci dərəcəli tarixi mənbə kimi qəbul edirlər.

Bokkaçço kitabın ön sözündə qeyd edir ki, bu əsəri xüsusilə sevgidən əzab çəkən və kişilər kimi ovla, idmanla başını qata bilməyib evdə qapalı qalan qadınların təsəlli tapması və əylənməsi üçün yazıb.

Hekayə danışan 10 gəncin adı (məsələn: Pampinea, Fiammetta, Filostrato) uydurmadır və hər biri Bokkaççonun həyatındakı real şəxslərə və ya müəyyən xarakter xüsusiyyətlərinə (məsələn, Filostrato – "sevgidən məğlub olan") işarə edir.

Kitabdakı bir çox hekayədə keşişlər, rahibələr və müqəddəs şəxslər rüşvətxor, şəhvətpərəst və ikiüzlü personajlar kimi təsvir olunur. Bokkaçço dindarlığı yox, din xadimlərinin riyakarlığını hədəf alırdı.

1559-cu ildə Roma Katolik Kilsəsi tərəfindən tərtib edilən "Qadağan olunmuş kitabların indeksi"nə "Dekameron" da daxil edilmiş və oxunması qəti qadağan olunmuşdur.

Kitab o qədər populyar idi ki, kilsə onu tamamilə məhv edə bilməyəcəyini anlayanda maraqlı bir taktika seçdi: 1573-cü ildə kitabın "təmizlənmiş" versiyası çıxdı. Bu versiyada hekayələr saxlanıldı, lakin günahkar rahib və keşiş personajları dünyəvi şəxslərlə (tacirlər, hakimlərlə) əvəz olundu.

Ömrünün son illərində dini böhran keçirən Bokkaçço yazdığı erotik və kilsə əleyhinə hekayələrdən peşman olmuş, hətta "Dekameron"un əlyazmasını yandırmaq istəmişdir. Onu bu addımdan dostu, dahi şair Françesko Petrarka xilas etmiş və kitabı qorumasını xahiş etmişdir.

Berlin Dövlət Kitabxanasında saxlanılan "Hamilton 90" kodu altındakı əlyazmanın birbaşa Bokkaççonun öz əli ilə köçürdüyü orijinal nüsxə olduğu sübut edilmişdir.

Kitabın 1470-ci il Valdarfer nəşri (ilk çap nüsxələrindən biri) XVIII əsrdə ingilis aristokratları arasında böyük auksion müharibəsinə səbəb olmuş və o dövr üçün rekord qiymətə satılmışdır.

Birinci günün ilk hekayəsinin qəhrəmanı olan, ömrü boyu hər cür günah işlədib ölüm yatağında yalançı tövbə ilə kilsə tərəfindən "müqəddəs" elan edilən Ser Çepparello xarakteri, orta əsrlərin kor-koranə inanc sisteminə vurulmuş ən böyük satirik zərbədir.

Yüzüncü (ən sonuncu) hekayədəki fədakar və dözümlü Qrizelda obrazı Avropa mədəniyyətində o qədər məşhurlaşmışdır ki, əsrlər boyu "Qrizelda kimi səbrli" ifadəsi bir məsələ çevrilmişdir.

1971-ci ildə italyan rejissoru Pyer Paolo Pazolini "Dekameron"un 9 novellası əsasında eyniadlı film çəkmişdir. Film yüksək bədii dəyərinə görə Berlin Beynəlxalq Kinofestivalında "Gümüş Ayı" mükafatı qazansa da, tərkibindəki kəskin erotik və antiklerikal (kilsə əleyhinə) səhnələrə görə bir çox ölkədə senzura ilə üzləşmişdir.

Hətta XX əsrdə belə "Dekameron" federal qanunlarla ABŞ-a gətirilməsi qadağan olunan kitablar siyahısında idi. Bu qadağa yalnız 1930-cu illərdə məhkəmə qərarları ilə ləğv edilmişdir.

Müasir sosial psixologiyada böyük fəlakətlər, müharibələr və ya pandemiyalar zamanı insanların incəsənətə, hekayə və yumora sığınaraq psixoloji müdafiə mexanizmi yaratması hadisəsi bəzən elmi ədəbiyyatda "Dekameron effekti" adlandırılır.

2020-ci il qlobal pandemiya və karantinlər zamanı bütün dünyada "Dekameron" kitabının satışında və internet üzərindən axtarışında rekord artım qeydə alınmış, bir çox ölkədə onlayn "Dekameron oxu qrupları" yaradılmışdır.

• Gənclər Kitabxanasından Abbas Zamanovun 115 illiyinə töhfə
• “Balaca səyyah” premyeraya hazırlaşır
• Riyazi mənzərələr - Vüqar Vanın yeni hekayəsi