Bu gün İngiltərə dramaturqu, şair, dram nəzəriyyəçisi Ben Consonun doğum günüdür.

Kulis.az onun haqqında materialı təqdim edir.

Tarix bəzən ən parlaq simaları belə nəhəng bir kölgənin arxasında gizlətməyi sevir. İngilis İntibah dövrü teatrından danışarkən şüurumuzda dərhal fırtınalı bir Şekspir heyranlığı oyanır. Lakin həmin dövrün Londonunda, teatr pərdələrinin arxasında və səs-küylü meyxanaların dumanlı künclərində başqa bir nəhəng də addımlayırdı: kərpicçilikdən saray şairliyinə, duellərdən universitet magistrliyinə qədər ziddiyyətli, bir o qədər də heyranedici ömür yaşamış Ben Conson.

Ben Conson sadəcə bir yazıçı deyildi; o, öz dövrünün qaydaları ilə döyüşən, cəmiyyətin eybəcərliklərini cərrah dəqiqliyi ilə söküb tökən mənəvi bir hakim idi.

Consonun həyatı bir dram əsərinin süjet xəttinə bənzəyir. Onun taleyində stabillik anlayışı yox idi. Vestminster məktəbində aldığı mükəmməl klassik təhsil ona qədim yunan və Roma dünyasının qapılarını açsa da, reallıq onu bir müddət əlində kərpic tutmağa, daha sonra isə Flandriya çöllərində muzdlu əsgər kimi qılınc oynatmağa məcbur etdi. Bu silsilə Consonun xarakterini polad kimi bərkitmişdi. O, fiziki gücü, cəsarəti və çılğınlığı ilə tanınırdı. Hətta bir aktyoru dueldə öldürüb həbsxanaya düşəcək qədər qəddar, lakin eyni zamanda həbsxanada dindən-dinə keçib ruhsal axtarışlar edəcək qədər daxilən mürəkkəb bir insan idi.

Bu çılğın xarakter onun yaradıcılığına da sirayət etmişdi. Conson səhnəyə Londonun real eybəcərliklərini gətirdi. Onun məşhur "Hər kəs öz xasiyyətindədir" komediyası ilk olaraq İtaliyada cərəyan edən bir süjet kimi təqdim olunsa da, londonlular o maskanın altında öz simalarını görmüşdülər. Conson cəmiyyətin güzgüsü idi, lakin o, güzgünü bəzəmir, əksinə, çatları və ləkələri daha qabarıq göstərirdi.

Consonun yaradıcılığının zirvəsi sayılan "Volpone" və "Kimyagər" kimi əsərlər insanın bitmək bilməyən tamahkarlığına, şöhrətpərəstliyinə və ikiüzlülüyünə vurulan ağır bədii zərbələr idi. O, aristokratları, hakimləri, ruhaniləri və baş qaldıran burjuaziyanı amansızcasına tənqid atəşinə tuturdu. Bu cəsarət ona az düşmən qazandırmadı. Şotland aristokratiyasını təhqir etdiyi üçün burnunun və qulaqlarının kəsilməsi təhlükəsi ilə üzləşəndə belə, öz bədii həqiqətindən geri çəkilmədi.

Onun fəlsəfəsini bəlkə də ən yaxşı ifadə edən aforizm elə özünə məxsusdur: "Yaxşı həyat ən təkzibedilməz arqumentdir".

Conson yazdıqları ilə yaşadıqları arasında bir harmoniya qurmağa çalışırdı. O, teatrda Şekspirin təmsil etdiyi sonsuz təxəyyül və emosionallıq selinə qarşı bir bənd rolunu oynayırdı. Qədim klassik qaydalara, realizmə, doğruluğa və sağlam düşüncəyə sığınırdı. Consona görə, insan səhnədə olduğu kimi - bütün qüsurları, "qəribəlikləri" və ehtirasları ilə təsvir edilməli idi.

Ədəbiyyat tarixi bu iki dühanın münasibətlərini həmişə böyük bir maraqla araşdırıb. Aralarındakı intellektual şahmat oyunu (Karel van Manderin tablosunda təsvir olunduğu kimi) həm rəqabət, həm də dərin bir hörmət üzərində qurulmuşdu.

Conson elmli bir klassik idi; o, orijinaldan oxuduğu yunan və latın müəlliflərinə güvənirdi. Şekspirin isə "az latın, daha az yunan" bilməsinə baxmayaraq, təbiətin bəxş etdiyi sonsuz dühasına heyran qalırdı.

Şekspir üçün dediyi: "Kaş ki, min sətirin üstündən xətt çəksəydi" ifadəsi ilk baxışda qısqanclıq kimi görünsə də, əslində peşəkar bir dramaturqun sənətdə nizam və ölçü axtarışından xəbər verirdi. Şekspir vəfat edəndə isə Conson bütün rəqabəti bir kənara qoyaraq bəlkə də tarixin ən dürüst və ölməz etirafını etdi: "O, bir dövrə aid deyildi - o, hər zamandır".

Həyatının son onilliyi Ben Conson üçün fiziki tənəzzül, yoxsulluq və unudulma ilə keçdi. Gənc şairlər nəslinin ona olan heyranlığı belə daxili tənhalığını ovuda bilmirdi. Lakin o, son nəfəsinə qədər yazmağa, pastoral komediyalar üzərində işləməyə davam etdi.

1637-ci ildə vəfat edəndə London onu Vestminster abbatlığında, Şairlər Guşəsində dəfn etdi. Lakin onun qəbri də öz xarakteri kimi qeyri-adi oldu. Maddi çətinliklər ucbatından monarxdan sadəcə 18 kvadrat düym yer istəyən Conson, torpağa şaquli olaraq - ayaq üstə dəfn edildi.

Məzar daşının üzərindəki qısa, lakin sirli yazı onun bütün ömrünün xülasəsidir: "O nadir Ben Conson"

• Azərbaycan rəssamlığında sərt realizmin yaradıcısı - Onun tablolarında qara və qırmızı rəng nəyi ifadə edir?
• "Tövratımdan, İncilimdən, Quranımdan keçmişəm" - Füzuliyə qəzəllər
• “Urban Expo” sərgisində Meksika pavilyonunun açılışı oldu