Kulis.az Güney Azərbaycanda Novruz adət-ənənələri, folkloru və mifologiyası haqqında materialı təqdim edir.

Baharın ilk nəfəsi torpağa toxunan kimi Güney Azərbaycanda — Təbrizdən Urmiyaya, Xoydan Ərdəbilə qədər hər evdə bir həyəcan başlayır. Sanki uzun qışın yorğunluğu birdən-birə çəkilir və insanların qəlbində minillik bir yaddaş oyanır: Novruz gəlir.

Novruz sadəcə bir bayram deyil. O, təbiətin yenilənməsi ilə yanaşı, minilliklərin yaddaşını qoruyan böyük bir mədəni hadisədir. Türk və İran coğrafiyasında çox qədimdən qeyd olunan bu bayram yaz gecə-gündüz bərabərliyi ilə bağlıdır və yeni ilin başlanğıcı hesab olunur. Qədim mənbələrdə və müasir tədqiqatlarda göstərilir ki, Novruz ənənələri zərdüştilik dövründən də əvvəl formalaşmış və zamanla türk xalqlarının folkloru ilə sıx şəkildə birləşmişdir. Bu gün Güney Azərbaycanda Novruz yalnız baharın gəlişi deyil, həm də milli kimliyin və mədəni yaddaşın qorunmasının rəmzi sayılır.

Novruza hazırlıq həftələrlə əvvəl başlayır. Güney Azərbaycanda da digər Azərbaycan bölgələrində olduğu kimi bayramın gəlişi dörd çərşənbə ilə qarşılanır. Su, Od, Yel və Torpaq çərşənbələri təbiətin dörd əsas ünsürünü simvolizə edir. Xalq inanclarına görə, bu çərşənbələrdə təbiət yavaş-yavaş oyanır: əvvəl su hərəkətə gəlir, sonra od istilik gətirir, yel torpağı oyadır və nəhayət torpaq dirilir.

Xüsusilə axır çərşənbə gecəsi Güney Azərbaycanın şəhər və kəndlərində tonqallar qalayırlar. İnsanlar alovun üzərindən atılaraq belə deyirlər: “Ağırlığım-uğurluğum odda qalsın”. Bu ritualın kökləri çox qədim inanclara gedib çıxır. Od burada təmizləyici güc sayılır və insanların yeni ilə mənəvi təmizlənmiş halda daxil olmasına kömək etdiyinə inanılır.

Güney Azərbaycanda Novruzun ən maraqlı folklor ənənələrindən biri təkəmçilikdir. Təkəmçilər əlində keçi fiquru olan kiçik kukla ilə küçələri gəzərək baharın gəlişini müjdələyən mahnılar oxuyurlar. Onlar evlərin qapısını döyür, şən sözlər deyir və insanlar onlara şirniyyat və ya hədiyyələr verir. Bu ənənənin kökləri qədim türk mifologiyasına qədər gedib çıxır. Keçi burada bolluq, məhsuldarlıq və təbiətin oyanışının rəmzi sayılır.

Təkəmçilik ənənəsinin kökləri Güney Azərbaycanın qədim folklor və təbiət inanclarına dayanır və Novruz ərəfəsində baharın gəlişini müjdələyən ritual kimi formalaşıb. Bu mərasimdə istifadə olunan keçi fiquru (təkəm) qədim məhsuldarlıq və bolluq kultları ilə əlaqələndirilir, çünki keçi sürünün artması və təbiətin bərəkəti ilə simvolik şəkildə bağlanır.

Araşdırmalara görə, təkəmçilik yalnız şən folklor tamaşası deyil, həm də qışın sona çatması və təbiətin yenidən dirilməsi ideyasını ifadə edən ritual xarakterli ənənədir. Təkəmçinin oxuduğu mahnılar və ritmik hərəkətlər xalq poeziyası ilə birləşərək mərasimi həm mifoloji, həm də sosial məna ilə zənginləşdirir. Bu ənənə əsrlər boyu Təbriz, Ərdəbil və ətraf bölgələrdə yaşadılmış və Novruz mədəniyyətinin mühüm bir hissəsinə çevrilmişdir.

Novruz folklorunda xüsusi yer tutan digər obraz isə Kosa və Keçəl tamaşalarıdır. Bu xalq oyunlarında qışın simvolu olan Kosa ilə baharın simvolu olan Keçəl arasında zarafatlı dialoqlar qurulur. Tamaşanın sonunda bahar qalib gəlir və qışın hakimiyyəti bitir. Bu süjet əslində təbiətin dövri dəyişməsinin mifoloji təsviridir.

Novruzun folklor dünyası müxtəlif oyunlar və inanclarla da zəngindir. Axır çərşənbə gecəsi qızların fal açması geniş yayılmışdır. Gənc qızlar müxtəlif üsullarla gələcək talelərini öyrənməyə çalışırlar. Qapı pusmaq, qulaq falı, üzük falı kimi mərasimlər bu gün də bəzi bölgələrdə yaşadılır. İnanclara görə, həmin gecə deyilən sözlər və eşidilən səslər gələcək hadisələrdən xəbər verə bilər.

Novruz süfrəsi isə bayramın ən mühüm rəmzlərindən biridir. Güney Azərbaycanda da süfrənin mərkəzində mütləq səməni qoyulur. Səməni torpağın dirilməsi və həyatın yenidən doğulmasının simvoludur. Onun ətrafında müxtəlif nemətlər düzülür: boyanmış yumurtalar, şamlar, güzgü, quru meyvələr və şirniyyatlar. Yumurtanın boyanması həyatın yenilənməsi ilə əlaqələndirilir, şamlar isə işıq və ümid rəmzi sayılır.

Bəzi ailələrdə süfrədə “S” hərfi ilə başlayan yeddi nemət də düzülür. Bu elementlər bolluq, sağlamlıq və bərəkət arzularını ifadə edir. Bayram günlərində şorqoğal, paxlava, şəkərbura kimi şirniyyatlar hazırlanır və qohum-qonşulara paylanır.

Novruz mifologiyasında təbiətin dirilməsi xüsusi yer tutur. Qədim inanclara görə, yazın ilk günlərində yer üzündə gizli qüvvələr oyanır. Su müqəddəs sayılır, torpağın canlandığına inanılır və insanlar təbiətlə daha ehtiyatlı davranmağa çalışırlar. Bu baxımdan Novruz həm də kosmik harmoniya bayramı hesab olunur — insan, təbiət və kainat arasında tarazlığın bərpa olunduğu gün.

Güney Azərbaycanda Novruz həm də sosial münasibətlərin yenilənməsi deməkdir. Bayram günlərində küsülülər barışır, insanlar qohumlarını ziyarət edir, evlərdə sevinc hökm sürür. İnanclara görə, yeni ilə necə başlasan, il də elə keçəcək.

Bu gün Güney Azərbaycanda Novruz sadəcə folklor mərasimi deyil. O, həm də milli kimliyin qorunmasının mühüm vasitəsidir.

Təbrizin küçələrində tonqallar yananda, kəndlərdə təkəmçilər mahnı oxuyanda və evlərdə səməni cücərəndə bir həqiqət bir daha hiss olunur: Novruz yalnız baharın gəlişi deyil — bir xalqın yaddaşı, mədəniyyəti və ruhudur.

• Xocalı faciəsinə görə Azərbaycana qayıdan "Tərtər əfsanəsi"
• Emil Nəsirlinin "Prezident" kitabının təqdimatı keçirildi
• Bu gün Su çərşənbəsidir