Kulis.az görkəmli yazıçı Frans Kafka haqqında materialı təqdim edir.

Dünya ədəbiyyatının ən qaranlıq, mürəkkəb və sirli simalarından biri olan Frans Kafka bu gün milyonlarla insanın stolüstü yazarına çevrilib. Lakin bir çox oxucu bilmir ki, əgər Kafkanın ən yaxın dostu onun son arzusuna əməl etsəydi, bu gün nə "Çevrilmə", nə "Məhkəmə", nə də o məşhur gündəliklər mövcud olacaqdı. Bəs necə oldu ki, bir dostun vəsiyyəti bilərəkdən pozması dünya ədəbiyyatının gedişatını əbədi olaraq dəyişdi?

Ölüm yatağında verilən qəribə və amansız qərar

1924-cü ildə vərəm xəstəliyindən əziyyət çəkən Kafka ölümünün yaxınlaşdığını hiss edirdi. O, həyatı boyu öz yaradıcılığına qarşı amansız dərəcədə tənqidi yanaşmış, yazdıqlarının böyük əksəriyyətini natamam və ya uğursuz hesab etmişdi. Son günlərində Kafka ən yaxın dostu Maks Broda qəti və qısa bir məktub yazır:

"Məndən geriyə qalan nə varsa – gündəliklər, məktublar, əlyazmalar, qaralamalar – hamısını oxunmadan yandır və məhv et".

Bu, sadəcə bir xahiş yox, ağır bir mənəvi yük idi. Kafka doğrudan da adının ədəbiyyat tarixindən silinməsini istəyirdi.

Dostluq, yoxsa ədəbiyyat qarşısında məsuliyyət?

Maks Brod dəhşətli bir dilemmanın içində idi. O, Kafkanın istedadının miqyasını, onun yazdığı hər sətrin, cızma-qaranın bəşəriyyət üçün necə böyük bir fəlsəfi dəyər daşıdığını hər kəsdən yaxşı bilirdi. Brod vəsiyyəti yerinə yetirməkdən imtina edərək tarixin ən böyük ədəbi "xəyanət"lərindən birinə imza atdı.

Əgər bu "xəyanət" olmasaydı, dünya insan yadlaşmasının, çarəsizliyin ən kəskin mənzərəsini çəkən "Çevrilmə"dəki Qreqor Zamza obrazından birdəfəlik məhrum qalacaqdı.

Sandıqdan çıxan şah əsərlər və Gestapo təhlükəsi

Brodun Kafkanı dünyaya tanıtmaq uğrunda mübarizəsi bununla da bitmirdi. Bu hekayənin arxasında daha bir ölüm-dirim mübarizəsi dayanır. 1939-cu ildə nasist ordusu Praqaya daxil olanda Maks Brod Kafkanın əlyazmaları ilə dolu bir çamadana sığınaraq son qatarla Fələstinə qaçmağı bacarır.

Tarixçilərin fikrincə, əgər o, cəmi bir neçə saat geciksəydi, Kafkanın o qiymətli əsərləri Gestapo tərəfindən müsadirə edilib doğrudan da tonqallarda yandırılacaqdı. Çünki nasist rejimi yəhudi əsilli yazıçının mətnlərini "zərərli ədəbiyyat" kimi məhv etmək üçün xüsusi göstəriş vermişdi.

Milenaya yazılan məktublar: Yandırılmayan eşq və zəiflik

Kafkanın yandırılmasını istədiyi materiallar arasında təkcə romanlar deyil, eyni zamanda Milena Yesenskayaya yazdığı, onun ən intim, zəif və çılpaq hisslərini ortaya qoyan məktublar da var idi. Məhz Brodun inadkarlığı sayəsində bu gün biz Kafkanı təkcə absurd dünyaların memarı kimi deyil, eyni zamanda sevgisi qarşısında kiçilən, qorxan və əzab çəkən həssas bir insan kimi tanıya bilirik.

Maks Brodun o amansız qərarı göstərdi ki, bəzən sənətə və bəşəriyyətə olan sadiqlik bir fərdə verilən sözdən daha üstün ola bilər. İndi Kafkanı oxuyarkən özümüzə bu sualı verməyə bilmirik: Bəs Brod dostunun son arzusunu qəbul edib o çamadanı yandırsaydı, müasir ədəbiyyat nələri itirərdi?

• Kırçın vadisindən “Bişkek Arena”ya: Köçəri irsin dünya səhnəsinə çıxışı – Reportaj
• Seyid Cəfər Pi­şə­və­rinin müəmmalı ölümü... - Qərb mətbuatı onun haqqında nə yazırdı?
• "Keçmişin boz şirəsi bütün sənətkarlığı məhv edir..." - Con Eşberidən sitatlar