Əgər tənqid bizdə söyüş hesab edilirsə... - Elvüsal Məmmədov

Əgər tənqid bizdə söyüş hesab edilirsə... - Elvüsal Məmmədov
29 may 2025
# 09:35

Kulis.az fəlsəfə doktoru Elvüsal Məmmədovun "Tarixin doqmalaşdırılması və "epoxe" prinsipi haqqında" yazısını təqdim edir.

Ümumiyyətlə, tarix, xüsusən, İslam tarixində baş vermiş hadisələri tək bir aspektdən izah etmək elmi yanaşma deyildir.

Belə reduksionist yanaşma ancaq rəsmi, yaxud ideoloji tarix anlayışında müşahidə olunur.
Odur ki İslam tarixinə:
a) dini;
b) sosial-mədəni;
c) siyasi-ideoloji amillərin rol oynadığı tarix kimi baxmaq lazımdır.

Müsəlman tarixşünaslığı, hər şeydən əvvəl, ideolojidir, sektant məzmundadır, reduksionist yanaşmanın məhsuludur. Elmi-akademik yanaşmanın meydana çıxdığı Yeni Dövrdən sonra Müsəlman dünyasında tarixə münasibətin reduksionist-sektant müstəvidən kompleks-akademik müstəviyə daşınması, çox təəssüf ki, böyük ölçüdə baş vermədi. Hələ də bu gün tarixə sülalə salnaməçisi, məzhəb mirzəsi, keçmişin apologetiki gözü ilə baxıb siyasəti, ideologiyanı, praqmatizmi doqmalaşdıran şəxslər mövcuddur.

Əlbəttə ki, kütlə, ideoloqlar, siyasətçilər, funksionerlər tarixə ideoloji yanaşacaqlar, - bu, haradasa, başadüşüləndir və gerçəkdir. Amma özünə ziyalı deyən, araşdırma işində akademik-elmi metodları əsas götürən kimsələr üçün bu hal yolverilməzdir. İdeoloji-reduksionist yanaşmanın doğurduğu çatışmazlığı, əlbəttə ki, fenomenoloji metodla aradan qaldırmaq mümkündür. Çünki bu metod tədqiqatçıdan tələb edir ki, hadisələri (fenomenləri) əvvəlcədən müəyyən edilmiş zehni qəliblərə (stereotiplərə) təhkim etməsin; qoy hadisələr özləri haqqında özləri danışsınlar. Bəli, əsl ziyalı, tarixçi, şərqşünas bu metodun zəruri etdiyi “ayaqsaxlama” (epoxe) prinsipinə əməl etməlidir. Bu prinsip tələb edir ki, hər hansı tarixi fenomen (hadisə...) öz məzmunu daxilində izah olunsun, əvvəlcədən müəyyən edilmiş zehni qəliblər (stereotiplər) və təsəvvürlərdən imtina edilsin, sonradan formalaşdırılmış ideologiya, yaxud ideoloji klişelər kənara atılsın.


Bir sözlə, tarixə aidiyyəti olmayan prinsip və konsepsiyalar, paradiqmalar əsasında qiymət vermək tədqiqatçılara xas yanaşma olmazdı.

Unutmayaq, biz qəlbimizin duyğu və inanc labirintlərində özünə yer etmiş şəxsiyyətlərin qoyub getdiyi ideya və ənənələrin, həm də səbəb olduğu tarixi hadisələrin istənilən təftişinə son dərəcə həssaslıqla yanaşan cəmiyyətlərdə yaşayırıq.

Bizdə tarixən tarixi şəxsiyyətlər, sülalələr, tarix və tarixi hadisələr doqmalaşmış, istənilən tənqidə qapalı olmuşdur.

Əgər tənqid bizdə söyüş və həcv hesab edilirsə, tarix və tarixi proseslər sektant təfəkkürün diktəsi ilə tabu məzmunu kəsb etmişdirsə, onda bütün bunlar bizə başa salır ki, nə üçün hər şeyi bəzən açıq demək olmur, yaxud açıq deyilən sözə nə üçün bu qədər sərt reaksiya verilir...

Qoca Şərqin qeyri-dini sahələrdə dünyəviləşməsinə böyük ehtiyac vardır... Onda keçmişə görə indimizi müəyyən etməyəcək, gələcəyə köklənəcək, bir-birimizə güvənə, bununla da bütünləşə biləcəyik.

# 946 dəfə oxunub

Oxşar xəbərlər

"Məni öldüyümə əmin olmamış dəfn etməyin!" - Onun intiharının arxasında kimlər var idi?

"Məni öldüyümə əmin olmamış dəfn etməyin!" - Onun intiharının arxasında kimlər var idi?

15:00 31 avqust 2025
Əfqanıstandan Bakıya - Heydər Əliyevin göstərişi ilə əsərləri 100 min tirajla nəşr olunan yazıçı

Əfqanıstandan Bakıya - Heydər Əliyevin göstərişi ilə əsərləri 100 min tirajla nəşr olunan yazıçı

12:00 31 avqust 2025
"Ona yanıram ki...." - Araza qarışan göz yaşları

"Ona yanıram ki...." - Araza qarışan göz yaşları

21:08 30 avqust 2025
İstanbulun ən məşhur sarayları

İstanbulun ən məşhur sarayları

12:00 30 avqust 2025
Sabiq teatr direktoru həbs olundu

Sabiq teatr direktoru həbs olundu

11:54 30 avqust 2025
Xalq artistinin teleqramı oğurlandı

Xalq artistinin teleqramı oğurlandı

11:14 30 avqust 2025
Ana səhifə Yazarlar Bütün xəbərlər