Kasıb məhəllələrdən ən eksklüziv salonlara qədər asanlıqla nüfuz etməyi bacaran əfsanəvi fotoqraf Brassai müharibələrarası radikal illərdə Parisin dumanlı gecələrini, fahişəxanalarını, gey barlarını və arxa küçələrini ustalıqla lentə alıb.

Kulis.az xəbər verir ki, onun kafelərdəki sevgililəri, Notr-Dam kilsəsinin qarqoyllarını və Monmartrın fənərli küçələrini əks etdirən fotoları Parisin ən ikonik görüntülərindəndir. Gecə fotoqrafiyasının qabaqcıl nümayəndələrindən olan Brassai şəhəri romantika məkanı, kölgələrin dumanlı aləmində əbədi donub qalmış bir dünya kimi formalaşdırıb. Stokholmdakı Moderna muzeyinin kuratoru Anna Tellqrenin dediyi kimi: "Xəyalını qurduğunuz Paris elə Brassainin Parisidir".

Qadağaların olmadığı illər: Mənəvi mühakiməsiz sənədləşdirmə

Əfsanəvi sənətkarın yaradıcılığı açıqcalarda çap olunan şəkillərdən daha dərin və cəsarətlidir. 1899-cu ildə o vaxtlar Macarıstana aid olan Transilvaniyanın Braşov şəhərində Dyula Halas adı ilə doğulan Brassai 1918-ci ildə Budapeştdə, daha sonra isə Berlində incəsənət təhsili alıb. O, 1924-cü ildə Fransa paytaxtına gələrək heç nəyin tabu hesab edilmədiyi müharibələrarası dövrdə şəhərin gizli gecə həyatına qərq olub.

Təbiəti etibarilə cəmiyyətdən təcrid olunmuş insanlara meyl edən Brassai homoseksualların ballarına, gey barlara və fahişəxanalara gedərək onların daxili dünyasını heç bir mənəvi mühakimə olmadan təsvir edib. Tellqren qeyd edir ki, o bu mühiti sənədləşdirən ilk şəxslərdən biri idi və bu, azad həyat tərzinin ən erkən sənədləşmələrindən sayılır.

Brassai 1933-cü ildə "Gecə Parisi" adlı kitabını nəşr etdirib və bu, ona dərhal şöhrət qazandırıb. Lakin İkinci Dünya müharibəsindən qısa müddət sonra tətbiq edilən sərt senzura onun daha intim fotolarını yayımlamasına mane olub. O, yalnız 1976-cı ildə "30-cu illərin gizli Parisi" kitabını nəşr etdirə bilib.

Budur, həmin sirlərlə dolu itirilmiş dünyanın ən təsirli 10 kadrı:

1. İşıqlandırılmış Eyfel qülləsi (1931)

Eyfel qülləsinin bu heyrətamiz təsviri Brassainin gecə fotoqrafiyasındakı ustalığını nümayiş etdirir. Onun qohumu Filipp Ribeyrolun sözlərinə görə, bu cür təsvirlərin yaradılması üçün fotoqraf ştativ üzərində "Foqtlender Berqhayl" kamerasından istifadə edir, uzunmüddətli ekspozisiyalar üçün işıq ölçən kimi müxtəlif siqaret markalarından, məsafəölçən kimi isə düyünlənmiş ipdən yararlanırdı. Qaranlıq otaqda kontrastların bacarıqla tənzimlənməsi isə kadrı qüsursuzlaşdırırdı.

2. Monmartrın pilləkənləri (1937)

Brassainin fotoları sadəcə anın dondurulması deyildi; o, mühitin gizli həqiqətini çıxarmağa çalışırdı. Gecə onun üçün yalnız vizual fon deyil, həm də tənhalığı, arzu və ehtirasları, eləcə də şəhər məkanını xəyallar teatrına çevirən bir vasitə idi.

3. Paris kafesində sevgililər, İtaliya məhəlləsi (1932)

Bir-birinin gözlərinə baxan və təbəssümləri arxalarındakı güzgüdə əks olunan bu sevgililərin fotosu yəqin ki, fotoqrafın ən məşhur işidir. Əksər fotoları kimi bu da əvvəlcədən düşünülmüş səhnə idi. Anna Tellqrenin sözlərinə görə, o, çəkiliş üçün insanların etibarını qazanır və çox vaxt onlara əvvəl çəkdiyi şəkilləri hədiyyə edirdi.

4. Kök Klod və rəfiqəsi "Monokl" barında (1932)

Brassai Parisin ən məşhur lezbiyan barlarından olan "Monokl"un müştərilərini də tez-tez lentə alırdı. Marlen Ditrixin ziyarət etdiyi, Edit Piafın anasının isə mahnı oxuduğu bu məkanda "Kök Klod" kimi tanınan idmançı qadın da xüsusi yer tuturdu. Lakin Klodun həyatı müharibə illərində faciəvi hal aldı; o, nasistlərə xəbərçilik etdiyi üçün 1944-cü ildə Müqavimət hərəkatı tərəfindən öldürüldü.

5. Monmartrda, "Lun" barında Biju (1932)

Gözəçarpan geyimi, mürəkkəb zinət əşyaları və bir qədər təkəbbürlü görünüşü ilə Biju ləqəbli bu sirli qadın Brassainin diqqətini dərhal cəlb etmişdi. O, vaxtilə (1900-cü illərin əvvəllərində) çox zəngin bir kurtizanka olmuş, lakin qocalaraq hər şeyini itirmişdi.

6. Kinkampua küçəsindəki fahişəxanada geyinərkən (1932)

Brassainin fahişəxanalara marağı heç vaxt mənfi niyyətli deyildi. O, insanlara dəyər verirdi və fahişələrin portretlərindən onların fotoqrafı necə rahatlıqla qəbul etdikləri aydın hiss olunur. Lakin müştərilər fotoya düşmək istəmədikləri üçün Brassai bu cür kadrları əldə etmək məqsədilə öz köməkçisini müştəri kimi təqdim etməli olurdu.

7. Böyük Albertin dəstəsi, İtaliya məhəlləsi (1931-1932)

Fotoqraf çəkmək istədiyi insanların etibarını qazanmaqda mahir olsa da, cinayətkar qruplaşma rəhbəri olan Böyük Albert kimi şəxsləri razı salmaq üçün bəzən onlara maddi köməklik etmək məcburiyyətində qalırdı.

8. Kiki de Monparnas rəfiqələri Terez Trez de Karo və Lili ilə (1932)

Yeraltı dünyanı sənədləşdirməklə yanaşı, o, həm də bohem sənət dairələri ilə yaxın idi. Damalı paltarda divanda uzanan şəxs məşhur rəssam, müğənni və Paris avanqardının əfsanəvi siması Kiki de Monparnasdır. O, eyni zamanda dahi sənətkar Man Reyin keçmiş sevgilisi və bir çox ikonik əsərlərinin modeli olub.

9. "Mecik-Siti" rəqs zalı, Universitet küçəsi (1931)

Brassainin ən təsirli fotolarından bəziləri ildə iki dəfə "Mecik-Siti" rəqs zalında keçirilən xüsusi ballarda çəkilib. Bu tədbirlərdə kişilərin qadın paltarı geyinməsinə rəsmi icazə verilirdi. Fotoqrafı bura "Bərbərlərin Kralı" kimi tanınan Antuan adlı şəxs gətirmişdi və içəri yalnız xüsusi "Dost" parolu ilə daxil olmaq mümkün idi.

10. "Mecik-Siti" rəqs zalında iki nəfərlik kostyum (1931)

Hər kəs Brassai qədər açıq fikirli deyildi. 1934-cü ildə sağçı "Aksion Fransez" və "La Liberte" qruplarının təzyiqi ilə ballar qadağan edildi. Müharibədən sonrakı Paris isə daha da mühafizəkarlaşacaqdı. Fotoqrafın kadrları nəsli kəsilməkdə olan bir dünyanı xilas etmək cəhdi yox, dəyişən atmosferə və ötüb keçən insanlara olan dərin bir heyranlığın sübutudur. Məhz bu diqqət onun yaradıcılığına qəribə bir melankoliya qatır. Sanki bu fotolar məhvə məhkum olan bir dünyanın xatirəsini xəbərsizcəsinə özündə daşıyır.

• Nihat Pirin ilk hekayələr kitabı nəşr olundu
• "Mən başımla uca ulduzlara toxunaram..." - Polşa yazıçısının Nobel nitqi
• Pompeydə maraqlı kəşf: Ölüm anında da peşəsini tərk etməyən həkim