Bu gün polyak yazıçı Eliza Orjeşkovanın anım günüdür.
Kulis.az ədibin həyatı və yaradıcılığı haqqında materialı təqdim edir.
XIX əsr Polşa ədəbiyyatında cəsarətli qadın yazıçı vardı: Eliza Orjeşkova. O, sadəcə romanlar yazmırdı; o, dövrünün qadın haqları, sosial bərabərsizlik və milli azadlıq ideyalarının ən parlaq manifestlərini yaradırdı. Bu gün Polşa ədəbiyyatının "keşikçi mələyi" və realizm dalğasının öncülü sayılan Orjeşkovanın həyatı və yaradıcılığı, əslində, bitmək bilməyən bir mübarizə romanıdır.
1841-ci ildə zadəgan bir ailədə doğulan Eliza, dövrün bir çox kübar qızları kimi tipik bir təhsil alsa da, daxilindəki üsyankar ruhu heç vaxt gizlədə bilmirdi. Onun həyatının bəlkə də ən böyük dönüş nöqtəsi 1863-cü il Yanvar üsyanı oldu. Polşanın Rusiya imperiyasına qarşı qaldırdığı bu qanlı üsyanda gənc Eliza sadəcə kənardan baxan bir müşahidəçi olmadı. O, üsyançılara sığınacaq verir, onlara tibbi yardım göstərir və hətta üsyanın liderlərindən biri olan Romuald Trauquttu öz malikanəsində gizlədirdi.
Üsyanın amansızlıqla yatırılması Elizanın həyatını alt-üst etdi: yoldaşları sürgün olundu, mülkləri müsadirə edildi və ilk uğursuz evliliyi tamamilə darmadağın oldu.
Orjeşkova Polşa ədəbiyyatında "Pozitivizm" dövrünün ən böyük nümayəndələrindən biridir. O, romantik xəyalların və boş ümidlərin arxasınca qaçmaqdansa, cəmiyyətin real problemlərinə fokuslanmağı üstün tuturdu. Onun yaradıcılığının əsas oxunu iki böyük mövzu təşkil edirdi: qadınların cəmiyyətdəki rolu və yəhudi icmasının inteqrasiyası.
Onun "Marta" (1873) romanı, feminizm termininin hələ tam formalaşmadığı bir dövrdə Avropa miqyasında rezonans doğuran bir əsər oldu. Roman, həyat yoldaşını itirdikdən sonra təkbaşına sağ qalmağa çalışan, lakin cəmiyyətin qadınlara təhsil və iş hüququ verməməsi ucbatından uçuruma yuvarlanan bir qadının faciəsini anladır. Orjeşkova bu əsəri ilə cəmiyyətin üzünə şillə kimi bir sual vururdu: "Qadını sadəcə bəzək əşyası kimi yetişdirib, sonra onu niyə həyatın amansız şərtləri ilə baş-başa buraxırsınız?"
Digər tərəfdən, o, "Eli Makover" və "Meir Ezofoviç" kimi əsərlərində polyak və yəhudi xalqları arasındakı divarları yıxmağa çalışır, dözümlülük və birgəyaşayış ideyalarını təbliğ edirdi. O, ksenofobiyaya və mövhumata qarşı açıq müharibə elan etmişdi.
Eliza Orjeşkovanın yaradıcılığının zirvəsi şübhəsiz ki, "Neman sahillərində" (1888) epopeyasıdır. Lev Tolstoyun "Hərb və sülh"ü rus ədəbiyyatı üçün nədirsə, bu r oman Polşa ədəbiyyatı üçün odur. Müəllif burada Neman çayı ətrafında yaşayan insanların fonunda 1863-cü il üsyanından sonra cəmiyyətin keçirdiyi mənəvi və iqtisadi böhranı, eyni zamanda milli kimliyin qorunması mübarizəsini dahi bir ustalıqla təsvir edir. Əsər təbiət təsvirlərinin zənginliyi, dilinin axıcılığı və personajların psixoloji dərinliyi ilə bir rəsm əsərini xatırladır.
Orjeşkovanın şöhrəti Polşa sərhədlərini çoxdan aşmışdı. Hətta 1905-ci ildə o, ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına namizəd göstərilmişdi. Münsiflər heyətinin bir hissəsi mükafatı onunla digər dahi polyak yazıçısı Henrik Senkeviç arasında bölüşdürmək istəsə də, komitənin qaydalarına görə mükafat tək bir nəfərə – Senkeviçə verildi. Lakin bu, Elizanın dünya ədəbiyyatındakı mövqeyini zərrə qədər də sarsıtmadı.
Ömrünün son illərini Qrodno şəhərində (indiki Belarus ərazisi) xeyriyyəçiliklə, gənc yazıçılara dəstək olmaqla keçirən yazıçı, 1910-cu ildə elə orada vəfat etdi. Onun dəfn mərasimi minlərlə insanın qatıldığı ümummilli bir matəmə çevrildi.
Eliza Orjeşkova sadəcə keçmişin sarı səhifələrində qalmış bir klassik deyil. O, bu gün də qadın azadlığı, bərabərlik və insan ləyaqəti uğrunda yazılan hər bir mətndə yaşayır.
Əgər bu gün onun əsərlərini vərəqləsəniz, XIX əsrin geyimlərini geyinmiş, lakin XXI əsrin beyni ilə düşünən cəsur bir qadının nəfəsini hiss edəcəksiniz.
