news-inner
clock16:22 calendar-gray 10 Avqust 2019 view-gray910 dəfə oxunub
view-gray910 dəfə oxunub

Qoqolun çəkmələri - Vaqif Səmədoğlu üçün... - Rüstəm Kamal yazır

(bir şeirin yozumu üstündə etüd)

Vaqif Səmədoğlu şeirinin "əşya lüğətin"də ayaqqabı o qədər görümlü yer tutur ki, istər-istəməz avtoportretinin detalı kimi də yadda qalır.

Əynimdə sarımtıl plaş,

Ayaqlarımda bir cüt macar çəkməsi

Göy qübbəsini qoyub başıma,

dayanmışam

yer üzünün sakit bir küçəsində...

Nə bir yana getmək,

nə də evə dönmək istəyirəm.

Yoruldummu

yolum yarı olmamış?

"Yaşıl eynəkli adam" pyesinin remarkasında səhnəyə öncə "ayaqqabı çıxır": "Qaranlıq, tamamilə kimsəsiz küçələrlə, ağır ayaqqabıları ilə, səkilərdən əcaib əks-səda çıxara-çıxara bir adam addımlayır".

Vaqif Səmədoğlu şeirində istənilən nəsnə, predmet-əşya metafizik, mistik mənalar çevrəsinə daxil olur. Təsadüfi deyil ki, ayaqqabı ilə bağlı inanclar, mifoloji təsəvvürlər mövcuddur. Yuxuda ayaqqabı görmək həmişə darlıqdır. Bir başqa inanca görə, bəylə gəlini bədnəzərdən qorumaq üçün başına köhnə ayaqqabıları tökürlər. Uzaq səfərə çıxan adamın dalınca ayaqqabı atmaq adəti olub.

Evlə eşiyin, "o dünya" ilə "bu dünya"nın sərhədində ayaqqabımızı çıxardırıq... Ayaqqabı "o dünya"nın işarəsi kimi qavranılır. Öləndə insandan şəkillər, bir də ayaqqabılar qalır, onu da qapının ağzına qoyurlar.

Ayaqqabının mistik statusu Vaqif Səmədoğlunun bu şeirində təqdim edilir. Səhv etmirəmsə, şeir 1963-cü ildə yazılıb.

Məzarıma

nə başdaşı qoyun,

nə heykəl.

Bir cüt ayaqqabı qoyun,

ayağı yalın

geyib getsin...

Məti Osmanoğlu yazır ki, "Vaqifin bir şeiri filoloji ictimaiyyətin bir hissəsində ironik zərb-məsələ, atmacalı jarqona çevrilmişdi. "Sən öl" andının qarşılığı olaraq "Özün öl, ayaqqabıları da başdaşın olsun" deyənlər vardı".

Ölüm nəfəsli bu şeir, əslində, vəsiyyətdir. Vəsiyyət nitq janrı və nitq aktı kimi, dilçilik termini ilə desək, həmişə performativdir, yəni söz əmələ bərabərdir. Şairin bu arzusu ölümündən sonra yerinə yetir - tanınmış heykəltəraş Mir Teymur onun məzarının sinədaşı üstə bir cüt daş ayaqqabı da yapdı.

"Ayaqqabı - məzar" motivi universitet professorumuzun Qoqolla bağlı bir söhbətini mənə xatırlatdı. Professor danışırdı ki, 30-cu illərdə Sovet Rusiyasında, bəyaz kilsələrin yıxıldığı, keşişlərin kütləvi güllələndiyi dövrdə üç nəfər komsomol fəalı, ateist cavan Qoqolun qəbrini açmaq fikrinə düşür. Hamı bilirdi ki, Qoqol paltarlı-çəkməli məzara gömülüb. Hər biri Qoqoldan xatirə olaraq nəsə götürür. Arakçeyev soyadlı biri - qəbiristanlığın müdiri, keçmiş komsomol işçisi daha fərasətli tərpənir: o, Qoqolun çəkmələrini çırpışdırır. Evdə şkafın üstünə qoyub hər gün çəkmələrə tamaşa edir. İnsafən çəkmələr yaxşı qalmışdı. Başqası pencəyindən nəsə kəsib qoparır.

Kabus həmin gündən başlayır. Qoqolun çəkmələri hər gecə Arakçeyevin yuxusuna girir, inkir-minkirlər onu boğur. Hər gecə soyuq tər içində, dəli kimi yuxudan qalxır və zəng edib bu gecə kabuslarını dostuna danışır. O da məsləhət görür ki, həmin çəkmələri təcili aparıb Qoqolun qəbrinin yanında basdırsın...

Nəhayət, Arakçeyev ağır, ölümcül xəstəliyə tutulur və az sonra dünyasını dəyişir. Onu harda basdırıblar - bu gün də bilən yox...

Deyilənlərə görə, Qoqol ayaqqabı xiridarı və dəhşət çəkmə həvəskarı olub. İstənilən çəkmənin, başmağın kəm-kəsirini çəkməçidən də yaxşı bilirdi... Çəkmələrə o qədər aludə idi ki, çəkməçiyə tez-tez sifarişlər verirdi. Mənzilində çəkmələrinin sayı-hesabı bilinmirdi. Çox vaxt bu çəkmələri heç geymirdi də!

Qoqolun qəribəlikləri bununla bitmir. Bir səfərə çıxanda da özü ilə çamadanda iki-üç cüt təptəzə çəkmə götürürdü.

Qoqol əsərlərində kimi təsvir edirsə, mütləq onun çəkmələrini, başmaqlarını xatırlayır. Başmaq, çəkmə Qoqolun qəhrəmanları üçün ən vacib həyat hadisəsidir, əsas geyim atributudur. Başmağın yoxdursa, sən heç kimsən.

Ayaqqabı bədii detal kimi onun personajlarının portretini tamamlayır. "Neva prospekti" povestində ayaqqabıya həsr olunmuş mahnı da var. Təsvir mütləq ayaqqabıdan başlayır. Məsələn: "Onun mənzilinin sahibi olan qarı qapının qəribə bir sürətlə döyüldüyünü eşidib yatağından sıçramış və bir ayağında başmaq, tələsik qapını açmağa yüyürüb..." ("Şinel").

Qoqolun zəngin portret qalereyası əslində həm də ayaqqabı türlərinin sərgisidir. Ayaqqabı dahi yazıçının ən vacib müşahidə obyektidir. "Dikanka yaxınlığında xutorda axşamlar" povestində də əsas baxış obyekti qızın yaşıl koftası və qırmızı çəkmələridir. Qızın yalın ayaqları təzə palçıqla elə yapılmışdı ki, onu çəkmə kimi qəbul etmək olur. Yaxud "Şinel"də: "O, maraqla bir maqazinin pəncərəsi önündə durub, içəridəki şəkilə tamaşa etməyə başladı, bu şəkildə çəkməsini çıxaran gözəl bir qadın başdan-başa çılpaq, qəşəng ayağını açıb göstərirdi".

"Dəhşətli intiqam" povestində deyilir ki, qonaqlar Katerina xanımın "gümüşü nallı uzunboğaz çəkməsinə heyrətlə baxırdılar".

"Çekevik" adlı başmaqlar xanımların yüksək statusunu bildirir. Dəmirçi Vakula sevgilisi Oksananın bütün istəklərini yerinə yetirməyə çalışır. Ondan padşah arvadının başmaqlarını - "çekevik" almasını istəyir: "Dəmirçi, padşah arvadının başmaqlarını mənim üçün alsan, sənə gedərəm. - Dəmirçinin bütün bədəni cuşa gəldi, indi o ancaq Oksananı düşünürdü" ("Milad bayramı gecəsi").

Beləcə, "məzarda ayaqqabı" motivi həm Nikolay Qoqolun, həm də Vaqif Səmədoğlunun ölümünü mifolojiləşdirir, onların bioqrafik kontekstini və məna miqyasını dəyişdirir.

Yuxarıda Qoqolun çəkmələri ilə bağlı mistik əhvalatı niyə danışdım? Bilmirəm. Onu bilirəm ki, Vaqif Səmədoğlunun məzarı üstündəki ayaqqabılar nəyəsə işarə edir... /edebiyyatqazeti.az/

Oxşar xəbərlər

Xəbər lenti

Müslüm Maqomayevin heykəlinin yeri müəyyənləşdi
15:01 28 İyul 2021
Səndən ayrılanda, dağlar, cavandım - Günün şeiri
14:15 28 İyul 2021
Boşanmadan ikinci qadınla evləndi, ölümündən sonra oğlu meydana çıxdı, müəmmalı qəzada öldü – Səxavət Məmmədovdan 10 maraqlı fakt
13:30 28 İyul 2021
Səməd Səmədovun dəfninə gəlmədilər - Giley
12:40 28 İyul 2021
İşıqları keçirib yazanlar
12:00 28 İyul 2021
Dərnəgülün qansoranları – Vüsal yazır…
11:20 28 İyul 2021
“Fəryad 2” filminə kişi axtarırlar – 15 manata
10:40 28 İyul 2021
Müğənni 56 yaşında öldü
10:05 28 İyul 2021
Votsapda beş roman yazan xanım: “Mənim davam internetdəki əxlaqsız kişilərlədir” - Müsahibə
09:00 28 İyul 2021
Homoseksual kralın aşiq olduğu bəstəkar
21:00 27 İyul 2021
Özbək şairi 44 günlük müharibədən kitab yazdı
18:51 27 İyul 2021
Adam öldürmək istəyirəm - Yeni hekayə
18:01 27 İyul 2021
Bakıda caz müsabiqəsi elan olunub
17:09 27 İyul 2021
Taleh Yüzbəyovdan yeni film gəlir - Fotolar
16:13 27 İyul 2021
7 il nişanlı qaldı, tələbəsi ona aşiq oldu, rus qızına görə oğlunu evdən qovdu – Xalq yazıçısından 10 maraqlı fakt
15:30 27 İyul 2021
Seyran Səxavət “Nizami Gəncəvi” mükafatına layiq görülüb
15:27 27 İyul 2021
Ermənilər yazıçımızın ailəvi fotosunu oğurladılar – Nadir fakt - Foto
14:45 27 İyul 2021
Əməkdar mədəniyyət işçisi vəfat etdi
13:52 27 İyul 2021
Nərimanovun 5 yaşlı oğluna yazdığı o məktubdan sonra… – Çingiz Hüseynov yazır
13:30 27 İyul 2021
Buker mükafatının uzun siyahısı açıqlanıb
12:29 27 İyul 2021