news-inner
clock15:42 calendar-gray 13 Mart 2019 view-gray433 dəfə oxunub
view-gray433 dəfə oxunub

İradə Musayeva: “Yeni müəlliflər Mirzə Cəlildən qurtula bilmədi” – MÜSAHİBƏ

Kulis.az ın “Mirzə Cəlil polemikası” davam edir. Suallarımıza tənqidçi İradə Musayeva cavab verir.

- Mirzə Cəlilin Qərb ədəbiyyatından götürdüyü formaları plagiat saymaq olarmı?

- “Forma” deyəndə nəyi nəzərdə tutursunuz, bilmirəm. Amma bütün sənət sahələrində olduğu kimi, ədəbiyyatda da üslub, metod, estetik baxış təsirlənmələri dünyanın bütün yazıçılarının yaradıcılığında rastlaşa biləcəyimiz bir faktdır. C.Məmmədquluzadə ədəbiyyatının üslubu, tənqidi realist, satirik metodu daha çox N.V.Qoqol yaradıcılığı ilə bağlıdır. C.Məmmədquluzadə uzun müddət xalqla necə, hansı dildə danışmaq metodu haqqında düşünüb. Özündən əvvəl M.F.Axundov nümunəsi var idi. Lakin o “dil”lə deyilən söz, o şəkildə tənqid metodu da C.Məmmədquluzadə auditoriyası üçün kəsərli hesab olunmadı. N.V.Qoqol, Qonçarov, Soltıkov-Şedrin tənqidinin Azərbaycan variantı lazım idi. Ümumiyyətlə, bütün cahil cəmiyyətlər üçün bir neçə əsrdən bir sanki yeni metod və dil-üslub forması, estetik baxış nəzəriyyəsi öz-özünə doğulur. Xalqı özünə tanıdan sənətkarlar. N.V.Qoqol öləndə İvan Sergeyeviç Turgenev yana-yana deyirdi ki, bizə böyük bir bədbəxtlik üz verdi, Moskvada Qoqol vəfat etmişdir o, bizi özümüzə tanıtdırmışdır... Bizim, kimi itirdiyimizi yaxşı dərk etmək üçün hər şeydən əvvəl bir rus olmaq lazımdır. C.Məmmədquluzadənin qədrini bilmək üçün mütləq əsl azərbaycanlı olmaq lazımdır!

C.Məmmədquluzadə tənqidini cəmiyyət özü yaratdı. Cahillik və avamlıq, haqsızlıq, mütilik, ətalət o həddə çatdı ki, “danabaş” ifadəsi meydana çıxdı. Bu çox kəskin ifadədir, özü də böyük bir topluma ünvanlanır. Bu gün də bu müraciət qıcıq yaradır. Amma adın xarakteristikası tənqid obyektinə o qədər dəqiq şəkildə tətbiq edilir ki, etiraz edənlər haqsız olduqlarını təsdiqlətmiş olur. Yaşadığı kəndi bədbəxtlər və məzlumlar diyarına çevirmiş Xudayar kətdası, Məhəmmədhəsən əmisi, Vəliqulusu, ədalətsiz və rüşvətxor qazisi, yalançı və savadsız mollası olan topluma “danabaş” deyilirsə, nəyə etiraz olunmalıdır?

C.Məmmədquluzadənin modern ədəbi-estetik cərəyanlardan xəbərdar olması, “Molla Nəsrəddin” kimi mətbu orqan və ədəbi məktəb yaratması niyə plagiat olsun ki? Əksinə bu günə qədər nəsr və dramaturgiya, publisistika nümunələrimizdə C.Məmmədquluzadə təsirindən qurtulmamaq tendensiyasını görürük.

- O, doğrudan da bizim xalqı qeyri xalqların, xüsusən ermənilərin yanında aşağılayıb?

- Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində xalqı üçün C.Məmmədquluzadə və M.Ə.Sabir qədər yanan müəlliflərin adı yalnız onlardan sonra çəkilə bilər. Yanğı - sevgi deməkdir, aşağılama yox! Onda gərək antik yunan ədəbiyyatından üzü bu yana, Şekspir də daxil olmaqla bütün dahiləri “başqa xalqların yanında aşağılama” ittihamına çəksinlər. Kökündən səhv yanaşmadır.

- Yeni ədəbi tendensiyaların yarandığı dövrümüzdə Mirzə Cəlilə, ümumən maarifçi realist ədəbiyyata münasibət necə olmalıdır?

- “Yeni ədəbi tendensiya” - deyəndə konkret hansı “izmi” nəzərdə tutursunuz, deyə bilmərəm. Ondan sonra “sosialist realizmi” - ideologiyası inzibati yaradıcılıq metodu kimi təlqin edildi. Daha sonralar, müstəqillik illərində postmodern eksperimentlər yazıldı. Faciə ondadır ki, ümumən ədəbiyyatımız, xüsusən də nəsrimiz C.Məmmədquluzadə tənqidi realizminin təsirindən qurtula bilmədi. Bir az auditoriya passiv oldu, bir az da müəlliflər... Azərbaycan nəsrində kəndxudalar icra başçıları, məmurlarla əvəz olundu. Qadınlar hələ də Zeynəb kimi ağlayır və çox hallarda onun kimi bədbəxtdirlər. Haqsızlıq qurbanlarının isə eşşəyi yox, məsələn ya maşını, ya da evi zorla əlindən alınır və s. Müəlliflər bu təsirin fərqində deyil, əslində isə onların böyük əksəriyyəti C.Məmmədquluzadə nəsrinin cazibəsindədirlər. 1960-cılardan üzü bu yana...

- O ənənələrdən zamanımızın yazıçısı necə bəhrələnə bilər?

- Müqayisəni Qoqolla apardığım üçün yenə ona qayıdıram. N.Q.Çernışevski deyirdi ki, yer üzündə çoxdan bəri elə bir yazıçı olmamışdır ki, öz xalqına Qoqol Rusiyaya lazım olduğu kimi lazım olsun. Bu gün də azərbaycançılıq ideologiyasının təlqini zamanında C.Məmmədquluzadə qədər xalqına gərəkli olan müəlliflər çox azdır. C.Məmmədquluzadə öz ədəbi məktəbinin nümayəndələri ilə birlikdə ən çox oxunası yazıçıdır. Çünki onun qəhrəmanları ölmədi, əksinə daha da fəallaşdı. Şeyxnəsrullahlar belə çeşid-çeşid çoxaldı gözlərimiz qarşısında. Amma C.Məmmədquluzadə dili və üslubu, metodu ilə yazmağın tərəfdarı deyiləm. Yeni şeyxlərin, xudayarların, zeynəblərin yeni C.Məmmədquluzadəsi, yeni və fərqli dildə danışa biləcək müəllifləri yetişməlidir. C.Məmmədquluzadə yeni yaradıcılıq üslubu axtarışları prosesində gələcək kimi yox, keçmiş uğurlu təcrübə və şərəfli ədəbi tarix kimi yadda qalmalıdır...

A.İ.Gertsen deyirdi ki, “Müfəttiş” komediyasında Qoqol özünün müasiri olan Rusiyanın “xəstəlik tarixi”ni vermişdi.

C.Məmmədquluzadə də xəstəliyimizin adını dedi qulağımıza: nadanlıq, ətalət, cahillik, savadsızlıq və danabaşlıq! Diaqnozu düz qoyan həkimi öldürürlər bu ölkədə?! Ya onu millət xaini hesab edirlər?!

Əlaqəli yazılar:

Mirzə Cəlilin hekayələri redaktə olunmalıdır – Şəhriyar del Gerani yazır...

Mirzə Cəlildən can qurtarmağın yolu

Aqil Abbas Mirzə Cəlili müdafiə etdi: “Şəhriyar gedib şeirini yazsın!”

Mirzə Cəlili redaktə etmək olmaz! –Səfər Alışarlı yazır...

“Aləmi özünüzə güldürməyin!” – Mirzə Cəlil Polemikası

Mirzə Cəlil məqamı

Xəstəliyə çevrilən Mirzə Cəlil maarifçiliyi –Aliyə yazır...

news-inner-user
Kulis.az

11525 məqalə

Paylaş

Oxşar xəbərlər