writer1

Şərif Ağayar

Məqalə sayı

548
clock11:10 calendar-gray 27 Fevral 2019 view-gray1565 dəfə oxunub
view-gray1565 dəfə oxunub

Mirzə Cəlildən can qurtarmağın yolu

Bir az əvvəl qələm adamlarının təşəbbüsü ilə Facebookda maraqlı bir “Novruzəli polemikası” başlamışdı.

Söhbət nədən gedirdi: Mirzə Cəlil öz milli obrazlarını çox aşağılayıb və bunu başqa millətlərlə müqayisədə edib!

Müzakirənin “başqa millətlər” hissəsinə qısaca bir münasibət bildirib növbəti mətləbə keçmək istəyirəm. Dünya ədəbiyyatında belə nümunələr var. Misal üçün, Mopassan “Gombul” hekayəsində fransız əsilzadələrini alman işğalçıları qarşısında biabır edib. O başqa söhbət ki, bu gün almanlarla fransızlar sülh-dostluq şəraitində yaşayır və belə söhbətlərdən rəncidə olmurlar.

Bizdə durum fərqlidir.

“Poçt qutusu” hekayəsinə zaman-zaman müxtəlif yanaşmalar olur. Bundan xeyli əvvəl də mərhum yazıçı Rafiq Tağı Sabir və Mirzə Cəlili xalqı ifrat aşağılamqda suçlayırdı. Mən məsələnin bu tərəfi ilə tamamilə razıyam ki, bu gün maarifçi-realizm xətti o qədər də cazib görünmür. Hələ bəlkə bir az da yersiz görünür.

İndi Novruzəli yoxdur. Yaxud, bu və ya digər məsələlərə münasibətdə hamımız Novruzəliyik. İnsan yeni ixtiraların hamısından xəbərdar ola bilməz. Demək, biz özümüz asanlıqla eyni vəziyyətə düşə bilərik. Elə isə Mirzə Cəlil nə demək istəyirdi?

Məncə, “Poçt qutusu” görməmişlik yox, sədaqət haqqında hekayədir. İfrat sədaqət! Xalq arasında buna it sədaqəti deyirlər. Yəni özünü nəzərə almayaraq, alçaldaraq, qul təfəkkürü ilə sədaqət göstərmək. İt sədaqəti şəxsiyyətə deyil, titula, mənsəbə bəslənir. Yəni sabah xan bir başqası olsa, Novruzəli onun evinə pay-püşklə gedəcək.

Diqqət edin, varlı-karlı, heç nəyə ehtiyacı olmayan xana Novruzəli kənddən ulağının üstündə pay gətirir. Ən dəhşətlisi, bu payın içində un da var! Kasıb üçün undan dəyərli heç nə yoxdur və onun ifrat sədaqəti içindəki miskinliyi açıb ortalığa qoyur.

Bu sayaq pay-püşkün arxasında isə gizli və heç də yaxşı olmayan niyyətlər, ən azı ali mənsəb sahibi ilə, onun münasibətini nəzərə almadan, yaxınlaşmaq, ünsiyyət qurmaq istəyi durur. Novruzəli bu payı öz kəndlərindəki imkansız, məhz bu iki-üç toyuğa və bir kisə una möhtacı olan bir ailəyə aparardımı? Yox!

Mirzə Cəlil demək istəyir ki, bütün ali dəyərlər kimi sədaqətin özü də ifrata varanda absurda çevrilir və sahibini gülməli vəziyyətə salır.

Daha bir detal.

Xan üçün ulağını yükləyib həyətinə pay gətirən Novruzəli əl buyruqçusu kimi bir şeydir. O, ailəsinə yazdığı məktubu poçta göndərməyə bir adam axtarır və əlinə Novruzəli keçir. Ona görə, onun tutulma xəbərini eşidəndə sadəcə “bir az bikef” olur.

Bizim coğrafiyadakı maarifçi-realist əsərlərdə sosial sinifləşmə, milli qütbləşmə əsas dramaturgiyalardan biri kimi önə çəkilir. Bu tendensiya Mirzə Cəlilin başqa hekayələrində də var. Həmişə ifşa etdiyi adamlar – Xudayar bəy, Qurbanəli bəy, Novruzəli, Usta Zeynal bu sinifləşmə və qütbləşmə içərisində özünə hörmət etməyi bacarmayan adamlardır.

Məsələnin bədii-estetik tərəfi isə başqa söhbətdir. Mirzə Cəlili obraz və xarakterlər müstəvisində tənqidə çəkəndə ehtiyatlı olmalıyıq. O, burda çox nəhəngdir! Onu yalnız ədəbiyyatdakı yeni tendensiyalarla aktuallıqdan çıxarıb, layiq olduğu tarixi ucalığa göndərmək olar.

REKLAM

Yazarın digər yazıları

Xəbər lenti

Xanım, 100 manat və huşsuz kişi - Yeni hekayə
13:44 19 Aprel 2021
Yazıçılar Birliyinə üzv olanda atası dəvə kəsdi: Məşhur şairin maraqlı həyat hekayəti
13:01 19 Aprel 2021
Flora Kərimovanı Allahsız edənlər
12:09 19 Aprel 2021
Ay gecikən məhəbbətim – Günün şeiri
11:25 19 Aprel 2021
Hosteldə ölən qızları söyənlər
10:39 19 Aprel 2021
Tanınmış aktyor vəfat etdi
09:29 19 Aprel 2021
Şövkət Ələkbərovanın gəlini: “KQB” ərinin intiharından danışmağı ona qadağan eləmişdi” - Müsahibə
08:58 19 Aprel 2021
Eldar Quliyev dəfn olunub - Foto
15:43 18 Aprel 2021
Müharibədən əvvəl fotoqraf işləmiş Milli Qəhrəman: Film kimi həyat və filmin özü
10:30 18 Aprel 2021
Sabir Əhmədli işğaldakı rayonuna necə qayıtdı?
16:32 17 Aprel 2021
Sirk ustaları bir araya gəldi
14:19 17 Aprel 2021
Şəhid polkovnikin təsirli piano ifası yayıldı - Video
13:28 17 Aprel 2021
Əsəbi gün - Humay Quliyevanın yazısı
12:30 17 Aprel 2021
Gözləri görməyən laçınlı şairin yurd gəzintisi
11:01 17 Aprel 2021
UNESCO Azərbaycan teatrının layihəsini qəbul etdi
10:29 17 Aprel 2021
Ağadadaşın kişi sözü – Elçindən yeni hekayə
09:00 17 Aprel 2021
“Nadir şah. Avşar dövləti” adlı kitab çap olunub
18:53 16 Aprel 2021
Prezident Eldar Quliyevin vəfatı ilə bağlı nekroloq imzalayıb
18:41 16 Aprel 2021
Qəmbər Hüseynlinin 105 illiyi qeyd olunub - Foto
18:17 16 Aprel 2021
Filmimiz Rotterdam Beynəlxalq Film Festivalında
17:29 16 Aprel 2021