writer1

Mirmehdi Ağaoğlu

Məqalə sayı

543
clock10:56 calendar-gray 25 May 2018 view-gray160 dəfə oxunub
view-gray160 dəfə oxunub

Bizi Çeçenistan olmağa qoymayanlar

Əvvəllər Cümhuriyyətin anlamını, ADR-in əhəmiyyətini lazımı qədər dərk edə bilmirdim. Sanki mənimlə ADR anlayışı arasında qalın bir sədd vardı.

Hərdən ürəyimdə sürəkli baş qaldıran, amma dilimə gətirmədiyim, şüuraxını kimi içimdən gəlib keçən suallarım yaradıb bu səddi:

Onsuz azman Rusiyanın qarşısında tap gətirmək mümkün olmayacaqdı, nə deyə 23 ay hakimiyyətdə olmusunuz?

Bu əziyyətə dəyərdimi?

Bilmirdinizmi ki, əvvəl-axır Rusiya gəlib buraları istila edəcək?

Tarixə bir qədər nəzər yetirəndə görürsən ki, həqiqətən 100 il əvvəl yaranan ADR dövlətinin taleyi buz üstündə qalanmış ocaq kimi olub; buz əriyəcək, od sönəcəkdi!

Təsəvvür edin, ölkəndən kənarda dövlətinin müstəqilliyini elan edib paytaxt təyin edirsən, paytaxtın da düşmən işğalındadır, başqa bir dövlətin ordusu gəlib sənin paytaxtını düşməndən azad edir. Və sən zar-zor hakimiyyəti qurursan, bu dəfə də ingilislər göz verib, işıq vermir: iclas keçirilməyən günlərdə parlament binasının üstündə Azərbaycan bayrağının dalğalanması qadağan edilir və sair.

Belə bir şəraitdə yaranan müstəqil dövlət nə qədər mümkün idisə təxminən elə o qədər də duruş gətirdi və 23 ay sonra süquta uğradıldı.

Bu kimi səbəblərə görə ADR-in varlığı haqqında fikirlərim qəti deyildi. Səməd Mənsurun təbirincə desək, bir qədər “rəng” kimi görünürdü. Yəni, dövlətin adı olub, özü olmayıb.

ADR-in mahiyyətini, onun 23 aylıq fəaliyyətinin tarixi əhəmiyyəti mənə bu yaxında, bir sıra tarixi faktlarla tanışlıqdan sonra aydın oldu və aramızdakı sədd birdən-birə buxarlandı. Mən ADR-in varlığının hər bir azərbaycanlı üçün əhəmiyyətini təkcə ağlımla yox, bütün hüceyrələrimlə anladım.

O zaman ADR-in biz azərbaycanlılar üçün tarixi əhəmiyyəti nə idi?

Azərbaycan Cümhuriyyətinin mövcudluğu bu ərazilərin bolşeviklər tərəfindən işğalından sonra SSRİ-nin tərkibinə müttəfiq respublika kimi girməyimizə hüquqi əsas verdi.

1918-1920-ci illərdə bu torpaqlarda müstəqil dövlət yaradılmasaydı çox güman ki, buralar sadəcə quberniya kimi Rusiyanın tərkibinə daxil ediləcəkdi. Bu isə o demək idi ki, 1991-ci ildə SSRİ dağılanda müstəqilliyi elan etməyə hüquqi əsasımız olmayacaqdı.

1918-ci ildə müstəqilliyi dadmasaydıq 1991-ci ildə Rusiya bizə tərkibindən çıxıb müstəqil olmağa imkan verməzdi, uzağı Çeçenistan kimi bir neçə il mübarizə aparıb sonra durumumuzla barışmağa məcbur olacaqdıq.

Digər tərəfdən əgər ümumi Azərbaycan anlayışından söhbət gedirsə bizim torpaqların əsas hissəsi – 65 faizi - cənubda, Arazın o tayındadır. Dediyim faiz nisbəti 1918-ci ilin göstəricilərinə görədir, mövcud sərhədlər çərçivəndə götürdükdə daha az olacaq. Tarixi Azərbaycan ərazisini insan bədəninə bənzətsək, görərik ki, onun çox hissəsi Arazdan cənuba düşür. Və tarixin təlatümlü dövründə Azərbaycanın əsas hissəsinin qalıb, onun kiçik bir hissəsinin, əlinin, qolunun – Arazdan şimalda olan torpaqların silkinib özünü müstəqil elan etməsi “heç nədən yaranmaq” kimi ilahi bir aktdır.

Bu eyni zamanda Azərbaycan adının bir dövlət kimi yaşadılması demək idi.

Çünki başqa dövlətlərin tarixlərinə baxsaq varislik prinsipinin mövcudluğunu görərik; SSRİ hər nə qədər inkar etməyə çalışsa da Çar Rusiyasının varisi idi, Türkiyə Cümhuriyyəti Osmanlı imperiyasının, İran İslam Respublikası Fars İmperiyasının, Avstriya Avstriya-Macarıstanın, Almaniya Prussiya İmperiyasının varisidir. Dövlətlərin adları, idarəetmə formaları dəyişsə də əsas dövlətçilik ənənəsi yerində qalır və yeni yaranan quruluş özündən əvvəlki tarixə varislik etməyə davam edir.

Keçmişə nəzər yetirəndə görürük ki, Arazın şimalı tarixən Səfəvilərin və bu torpaqlarda törəyən digər dövlətlərin ucqar hissəsi olub. Təbriz şəhərinin Səfəvilərin paytaxtı olmasını və başqa faktları ələ alsaq məlum olacaq ki, Cənubi Azərbaycan daha çox dominant olub, şimal əsasən provinsiya rolunda çıxış edib. Əgər məntiqlə götürəsi olsaq, tarixdə müstəqil Azərbaycan adlı dövlət yaranmalı idisə bu Cənubda yaranmalıydı. Bu zaman dünya dövlətlərini Azərbaycanın varlığına inandırmaq, varislik prinsipinə əsasən onun da müstəqil olmaq haqqının mövcudluğunu sübut etmək daha asan başa gələrdi, nəinki şimal hissədə müstəqilliyə cəhd etmək. Tarixdən bildiyimiz kimi o vaxt cənubda belə şərait yox idi.

Amma bu kimi mürəkkəb bir şəraitdə Rəsulzadələrin, Xoyskilərin, Topçubaşovların öz çiyinlərinə tarixi yük götürüb bu ərazilərdə müstəqil dövlət yaratmaq istəyi (məlumdur ki, o dövrdə bir qisim heç müstəqillik tələb etmirdi, Rusiyanın tərkibində muxtariyyətlə qane idilər) Azərbaycan tarixinin dönüş nöqtəsinə çevrildi. Sözümün əvvəlində dediyim kimi baxmayaraq ki, müstəqil Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin taleyi tükdən asılı idi və 1920-ci ilin 14 yanvarında Versal Sülh Konfransında dünya tərəfindən tanınandan sonra cəmi üç ay yaşadı, bununla belə tarixdə misilsiz iş görüldü.

Məhz həmin 23 aya görədir ki, biz Sovet dövründə də SSRİ-nin tərkibində müttəfiq respublika kimi qala bildik.

Məhz həmin 23 aya görədir ki, biz 27 ildir müstəqilik.

Məhz o 23 aya görədir ki, bayrağımız dünya dövlətlərinin bayraqları ilə bir sırada dalğalanır.

Paylaş

REKLAM

Yazarın digər yazıları

Xəbər lenti

Bu əlyazma 780 min avroya satıldı
10:58 19 Noyabr 2019
"Çox narahatam" - Qorxmaz Quliyev Nəsimidən yazır...
10:50 19 Noyabr 2019
Xalq artisti xəstəxanaya yerləşdirildi
10:12 19 Noyabr 2019
Vyanada Vaqif Mustafazadənin xatirəsinə konsert
09:50 19 Noyabr 2019
Yaxşılığın peşman elədiyi adam - İsi Məlikzadədən hekayə
09:00 19 Noyabr 2019
Yazıçımızın kitabı erməniləri qəzəbləndirib - Foto
20:08 18 Noyabr 2019
Alim Qasımovun qızından Nəsimi sürprizi - Video
18:42 18 Noyabr 2019
O viranə yuxu - Xəyyam Rəfilinin şeirləri
18:20 18 Noyabr 2019
Aydın Talıbzadə yazır: Onun adı Gülşad...
17:41 18 Noyabr 2019
Mirzə Cəlilin nəticəsi danışdı: "Onunla fəxr edirəm"
17:00 18 Noyabr 2019
Mirzə Cəlilin 150 illik yubileyinə həsr olunmuş konfrans keçirilib
16:15 18 Noyabr 2019
50 yaşda eşqə düşən, işə içkili gələn, jurnalistləri aldadan Xalq artisti
15:33 18 Noyabr 2019
Şövkət Ələkbərovanın xatirə gecəsi keçirilib
14:40 18 Noyabr 2019
Ahmet Kayanı bu aktyor canlandıracaq - Foto
14:01 18 Noyabr 2019
Elməddin Cəfərov: "Söyüş intellektuallıqdırsa, Cem çox intellektualdır"
13:14 18 Noyabr 2019
Ayaz Salayevin çəkilməyə qorxduğu AzTV verilişi – Sevda Sultanova yazır...
12:40 18 Noyabr 2019
Nəticəsi Mirzə Cəlilin ev-muzeyinin açılışında - Fotolar
11:57 18 Noyabr 2019
Məhəmməd Hadinin müasiri Bakıda kitab satır
11:38 18 Noyabr 2019
Səfər Alışarlı: “İsa Hüseynovdan sonra nəsrimiz düşünməyə başladı” – Müsahibə
11:04 18 Noyabr 2019
Cem Yılmaz bizi necə utandırdı?
10:30 18 Noyabr 2019