news-inner
clock12:21 calendar-gray 13 May 2016 view-gray73 dəfə oxunub
view-gray73 dəfə oxunub

Təhlükədə yaşayan insanlar nəyə çevrilir?

Yuriy Bıkovdan üç film

Daim uçmaq təhlükəsi ilə, daim məhv olmaq təhlükəsi ilə yaşamaq insanları nəyə çevirir? Onlar bu seytnot vəziyyətdə nəyə qadirdirlər?

Rejissor Namiq Ağayevin müsahibəsində “Sənət yaşam gücü verməlidir” kimi bir fikir vardı. Çox haqlıdır. Amma bu gücü vermək üçün sənətkarın yaşam gücü almağa bir mənbəsi olmalıdır. Əvvəl-axır o da bir fərddir və sosial cəmiyyətdə yaşayır. Yaşayırsa, deməli, o da sosial faciənin içindədir.

Müasir rus kinematoqrafının təmsilçilərindən olan Yuriy Bıkovun filmlərində əsasən sosial təhlükənin içində yaşayan insanı, onun çıxılmaz vəziyyətini, çabalarını, insanların bu təhlükənin altında nəyə çevrildiklərini görürük. Bu çıxılmazlıqda qəhrəmanlar kimi tamaşaçı da qapı axtarır, amma orada o qapı görünmür. Məsələn, rejissorun “Axmaq” (“Durak”) filmində belə bir çıxış qapısı yoxdur.

Ailəsi ilə yataqxana tipli binada yaşayan, atası kimi santexnik işləyən tələbə Dmitri işini görərkən binalardan birinin lap elə bu gün sabah uçacağını öyrənir. Tipik bir vəziyyət: binanın istifadə müddəti bitib, təmir üçün ayrılan pullarsa vaxtaşırı yeyilib. Enini, uzununu, perpendikulyarlığını ölçəndən sonra Dmitri görür ki, bina nəinki uçacaq, hətta artıq uçmağa başlayıb. Dima bir bina insanı xilas etməlidir-orada qadınlar, uşaqlar var. Amma necə? Dimanın bu adamları xilas etmək üçün üz tutduğu sistem təhlükə anında bir-birini yeyən siçovullardan ibarətdir. Və siçovulların özünün də fəlsəfəsi var. Məmurlardan biri icra başçısına bu faşizm nəzəriyyəsini anladır. Bu nəzəriyyəyə görə “it günündə yaşayan” adamlara görə özünü təhlükəyə atmaq tamamilə mənasızdır, hətta nəticəsizdir.

Dimanın adamları təkbaşına xilas etmək cəhdləri də boşa çıxır. Daha bir acı isə onun bu çabalarına axmaqlıq kimi baxanların guya haqlı çıxmasıdır.

Bina çürük konstruksiyalı cəmiyyətin, sistemin obrazıdır. Daim uçmaq təhlükəsi ilə, daim məhv olacağın təhlükəsi ilə yaşamaq insanları nəyə çevirir? Onlar bu seytnot vəziyyətdə nəyə qadirdirlər?

“Axmaq”dan əvvəl çəkilmiş “Yaşamaq” (“Jit”) filmində də qəhrəman məhz bu vəziyyətə düşür və o öldürməyi seçir. Yaşamaq uğrunda öldürməyi. Bu təbii instinktdir, filmdə qəhrəmanlardan biri Andrey əminliklə bunu yoldaşı Mixailə izah edir, yaşamaq üçün öldürməlisən, didməlisən deyir. Sonda ovçu Mixail instinktlərə görə yox, məhz belə öyrədildiyinə görə yoldaşlıq etməli olduğu Andreyi öldürür. Yəni, filmdə dalana dirənən qəhrəman üçün çıxış görünməsə də tamaşaçı üçün balaca bir nəfəslik var: yol boyu bu iki insan bir-birinə nələrsə öyrədə bilir və bunun qarşılığını alır. Mixail Andreyə günahsız insana rəhm, yoldaşlıq, insanlıq fikrini ötürür. Və bunun qarşılığını alır-təqibçilər Mixaili girov götürəndə Andrey xilas yolu olan avtomobili yox, Mixailin həyatını qorumağı seçir. Mixail də Andreyə öyrətdiklərinin qarşılığını verir: son məqamda yaşamaq naminə yoldaşlıq, silahdaşlıq etdiyi Andreyi öldürür. Deməli, ən çıxılmaz vəziyyətdə də bir qapı var. Amma o qapını özün açıq qoymalısan ki, görüb çıxa biləsən.

“Mayor” filmində rütbəsindən istifadə edib məsuliyyətdən qaçmaq istəyən polis mayoru bunun nələrin bahasına başa gələcəyini təxmin etmir. Həyat çətindir, hamıya çətindir. Yüngüllük hissi yoxdur, reallıq dəmir kimi insanları əzir.

Bıkovun filmlərində musiqi çox azdır, bu, reallıq hissini qorumaq üçündür. Musiqi filmə tədricən gərginliyi və müşahidəçi dəqiqliyini artırmaq üçün seçilib (filmlərin musiqisi Bıkovundur). Bu tamaşaçıya, “burada”, “indi”, “bizim kimi” duyğusunu ötürür.

Bu “siçovul nəzəriyyəsinə” tabe olanlar başqa ölkədən, məsələn, “faşist Almaniyası”ndan gəlməyib, bizlərdən biridirlər. Onların da ailələri var, uşaqlarını sevirlər. Həm də heç kimə pislik arzulamırlar. Onlar özlərinə komfort istəyirlər, bu arzularında ilk baxışda vəhşi heç nə yoxdur. Amma bu rahatlığın ardında dəhşətli hallar yaşanır.

Heç kim istəmir belə hallar yaşansın. Yaşanan kimi də onu “aradan qaldırmaq” məmur proqramı işə düşür.

Bıkov normal görünənlərin arxasındakı ağılsızlığı, təhlükəni göstərir. Baxıb, ötürüb keçilən təhlükəni.

Sənət tamaşaçıya yaşam gücü verməlidir. Sənət insana mənəvi yaradılış olduğunu da hiss etdirməlidir. Amma, razılaşmalı və deyəsən barışmalıyıq ki, total təhlükə hissinin müşayiəti ilə bu hissiyyatı yaşamaq və ötürmək elə də asan məsələ deyil.

Bir dəfə teatrda məşqi kənardan izləyirdim. Rejissor aktyora rolunu izah edirdi:

“… Səhnədə müstəbid və ya əclaf görünmək lazım deyil. Belə obraz uydurmadır. Bax bizim Universitetde X. müəllimi tanıyırsan, elədirmi? Necə görünür? Çox normaldı. Hətta suyuşirindir. Ona konvert verirlər. Normal konvert. Normal pullar. Diplom almaq istəyən tələbə də normal oğlandır. Hörmət göstərən, mərifətli. Bəs anormal olan nədir? Anormal olan odur ki, biz tamaşa səhnəyə qoyanda normal oynaya bilən aktyor tapmırıq...”

news-inner-user
Aliyə

986 məqalə

Paylaş

Oxşar xəbərlər

Xəbər lenti

Muğam Mərkəzində “Otello”
14:11 15 Oktyabr 2019
Mimehdi Ağaoğlu: “Kərbəladan roman yazmaq istəyirəm, qorxuram dindarlar məni öldürər”
13:37 15 Oktyabr 2019
Mənzil alanlara kitab hədiyyə olunacaq
12:45 15 Oktyabr 2019
Çarəsiz gecə - Orxan Fikrətoğludan yeni hekayə
12:01 15 Oktyabr 2019
Söz oynadanlar – Elşən Mehdi yazır...
11:32 15 Oktyabr 2019
Kamal Abdullanın romanı çap olunub
10:53 15 Oktyabr 2019
Aktrisa evində ölü tapıldı
10:35 15 Oktyabr 2019
Həmyerlimizin əsəri beynəlxalq festivalda
10:00 15 Oktyabr 2019
Müşfiq Dilbəri ilk dəfə harda gördü, necə sevdi?
08:54 15 Oktyabr 2019
Bukerin iki qalibi oldu
01:05 15 Oktyabr 2019
Bu zarafat ağrını-acını boğa bilməzdi – Milan Kundera yazır...
21:01 14 Oktyabr 2019
Məmməd Arazın xatirəsi anılıb
19:08 14 Oktyabr 2019
Azərbaycana oğurluğa gələn avropalılar – Mehman Qaraxanoğlu yazır...
18:30 14 Oktyabr 2019
Qəmin bacısı yox, dərdin qardaşı – Hafiz Hacxalılın şeirləri
17:42 14 Oktyabr 2019
Xalq artisti əməliyyat olunub
17:07 14 Oktyabr 2019
Kulisin əməkdaşları mükafatlandırıldı
16:21 14 Oktyabr 2019
Alim-filoloq: “Nəsiminin bu portreti haqda fikir bildirin...” – Foto
15:51 14 Oktyabr 2019
Türkiyədə azərbaycanlı rəssamın sərgisi keçirilib
15:04 14 Oktyabr 2019
Qaçırtdığı qızı qəzada itirən oğlan – Yeni hekayə
14:48 14 Oktyabr 2019
Sevgi məktublarını xanımından gizləyən Xalq şairi
14:31 14 Oktyabr 2019