Bu gün görkəmli sənətkar, Xalq rəssamı Toğrul Nərimanbəyovun anım günüdür.

Kulis.az sənətkarın həyatı və yaradıcılığı haqqında materialı təqdim edir.

Azərbaycan təsviri sənətinin tarixinə nəzər saldıqda, kətan üzərində sadəcə təbiəti və ya insanı deyil, bütöv bir xalqın ruhunu, onun genetik yaddaşını coşğu ilə çəkən ikinci bir fırça ustası tapmaq çətindir. Bu sima – Şərqin miniatür incəliyini Qərbin ekspressionist fırtınası ilə evləndirən, rəngləri musiqi kimi səsləndirən Xalq rəssamı Toğrul Nərimanbəyovdur. Onun yaradıcılığı realizmin dar çərçivələrinə sığmayan, Abşeron qumundan boylanıb Paris salonlarını fəth edən vizual bir dastandır.

Toğrul Nərimanbəyovun həyatı, kətanlarındakı rənglər qədər ziddiyyətli, dramatik və rəngarəng olmuşdur.

Toğrulun babası Əmirbəy Nərimanbəyov Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Bakının qubernatoru olub. Atası Fərman bəy isə Cümhuriyyətin xaricə göndərdiyi 40 tələbədən biri olaraq Fransada, Tuluza Universitetində oxuyub. O, orada əslən fransız olan dərzi və modelyer İrma Lya Rude ilə evlənib. Toğrul məhz bu fransız-Azərbaycan sevgisinin bəhrəsi olaraq 1930-cu ildə Bakıda doğulub.

1930-cu illərin dəhşətli repressiya dalğası bu ailədən də yan keçmir. Atası Sibirə, anası İrma xanım isə dərhal sonra Özbəkistana sürgün edilir. Maraqlı və ağrılı bir fakt budur ki, gənc Toğrul bir müddət anası ilə birlikdə düşərgədə (həbsxanada) yaşamaq məcburiyyətində qalır. O, səhərlər rəssamlıq məktəbinə gedir, axşamlar isə nəzarət altında yenidən həbsxanaya – anasının yanına qayıdırdı. Onun sənətindəki o çılğın rəng partlayışları, bəlkə də, uşaqlığının bu qaranlıq, boz divarlarına qarşı daxili bir üsyan idi.

Toğrul Nərimanbəyov sadəcə dahi rəssam deyil, həm də peşəkar opera ifaçısı idi. Onun möhtəşəm, məxməri bariton səsi var idi və emalatxanasında işləyərkən italyan bəstəkarlarının ariyalarını elə bir şövqlə oxuyardı ki, ətrafdakılar heyran qalardı. O, tez-tez deyirdi: "Rəssam olmasaydım, yəqin ki, vokalist olardım". Sənətkar rəngləri rəsm etmir, onları bəstələyirdi.

O, "Fransa Müasir İncəsənət Ensiklopediyası"na adı daxil edilən yeganə azərbaycanlı rəssamdır. Avropada yaşamasına rəğmən ruhunu heç vaxt dəyişməmiş, Paris emalatxanasında belə milli ornamentli tablolar çəkmişdir.

Toğrul Nərimanbəyovun vizual dilini anlamaq üçün onun yaradıcılıq rəngini tam əks etdirən məşhur əsərlərinə fəlsəfi və estetik prizmadan baxmaq lazımdır:

"Göyçay bağlarında"

Narlar Toğrul yaradıcılığının vizit kartı, onun rəng fəlsəfəsinin əsas simvoludur. Bu tabloda nar sadəcə bir meyvə deyil; o, partlamağa hazır olan bir enerji topasıdır. Rəssam narları kətan üzərində sanki canlı orqanizm kimi təsvir edir. Bu əsərdə Şərq folklorunun bərəkət simvolu ilə Qərb ekspressionizminin dinamikası birləşir. Müəllif reallığı deformasiyaya uğradaraq, tamaşaçıya narın yalnız xarici görünüşünü deyil, onun daxilindəki "həyat enerjisini" və Azərbaycan torpağının istisini ötürür.

Yazıçı Lyudmila Bubnova bu rəsm əsəri haqqında yazırdı: "Və nəhayət "Göyçay bağlarında" - genişlik, cəsarət, böyük bir daxili güclə rəssm yolu ilə danışmaq qabiliyyəti. Və bu güc özünə hər şeyi tabe edirdi, çəkmək istədiyi hər şeyi istəyir bu peyzaj olsun ya da natürmort..."

"Şuşa"

Əsərin mövzusunu şəhər motivli açıq məkandakı bir mənzərə təşkil edir. Tablonun mərkəzində Şuşada yerləşən məscid, ənənəvi Qarabağ evləri və digər memarlıq tikililərinin ucaldığı bir meydan təsvir olunub. Ön planda milli geyimli iki gənci – sevdiyi qıza gül uzadan oğlanı görürük. Qızın sağ əlinə isə bir quş qonub. Sağ tərəfdə oğlanın atı, sol tərəfdə at belində oğlunu gəzdirən ata, meydandan keçən dəvə karvanı, atlılar, sərbəstcə dolaşan pişik, yuxarı sağ və sol tərəflərdə musiqiçilər, yuxarı mərkəzdə isə at belində, əlində sazı olan, ağsaçlı, ağsaqqallı türk xalq ozanı Dədə Qorqud fiqurları yer alır. Səmada sanki rəqs edirmiş kimi uçan, musiqiçiləri alqışlayan və onlara çiçək atan mələklər diqqəti cəlb edir. Rəsmdəki obyektlərin hərəkətliliyi əsərə coşqun və canlı birgörünüş qazandırıb.

Bu iş kətan üzərində yağlı boya texnikası ilə işlənmişdir. Rəsmdə fırça zərbələri fakturanın strukturuna uyğun şəkildə istifadə olunub. Tabloya ümumi nəzər saldıqda soyuq rənglərin üstünlük təşkil etdiyini görürük. Soyuq-isti rəng münasibətlərinin kəskin şəkildə vurğulandığı nəzərə çarpır. Bir-biri ilə qovuşan rənglər gözəl bir harmoniya daxilində qabardılıb. Rəsmdə böyük rəng ləkələrinə qarşı kiçik rəng hissəciklərindən istifadə olunduğunu müşahidə edirik. Səmada dalğalanan buludların yaratdığı soyuq rəng çalarına qarşı göy üzünə səpələnmiş mələklərin və yerdə gəzişən insanların geyimlərindəki kiçik isti rənglər balansı (tarazlığı) təmin edir. Bundan əlavə, rəssam həm səmanı yüngülcə dalğalı və dinamik, həm də göy üzü ilə şəhər siluetini hərəkətli təsvir edərək bir ahəngdarlıq yaratmışdır. Sənətkar fərqli bir atmosferi böyük bir ustalıq və incəliklə ortaya qoymağı bacarmış, daxili ruh halını kətan üzərinə köçürmüşdür.

Əsəri sənətin plastik elementlərinə görə təhlil etdikdə kompozisiyanın fərqli bir üslubda qurulduğunu hiss edirik. Rəssam tabloda sanki iki dünyanı təsvir edib. Əsərə real və xəyali dünya prizmasından baxdıqda real dünyanı şəhər, insanlar, heyvanlar və memarlıq abidələri mövzusunun, xəyali dünyanı isə azadlığı simvolizə edən, səmada uçan mələklər mövzusunun təşkil etdiyini görürük. Tarixi tikililərin silueti və göy üzündə uçan mələklər tabloda nağılvari bir mənzərə yaratmışdır.

"Çayxana"

Azərbaycan məişətinin, xüsusilə Bakı və Abşeron mühitinin ən doğma məkanı olan çayxana, rəssamın fırçasında fantastik və dastanvari bir ölçü qazanır.

Tabloya baxarkən mərkəzdə dayanan "Həyat ağacı" simvolunu və onun ətrafında ora-bura qaçan ofisiantları, çay içib söhbət edən insanları görürük. Bu rəsm adi bir məişət səhnəsi deyil, bütöv bir sosioloji mənzərədir. Rəssamın istifadə etdiyi göy, yaşıl və zil qırmızı rənglərin kontrastı çayxananı mistik bir məkana çevirir. Burada zaman donur, lakin daxili bir hərəkət, dinamizm (insanların jestləri, buludların burulğanı) heç vaxt bitmir.

"Bakı yağışdan sonra"

Bu əsər ekspressionist boyakarlıqla Azərbaycan milli miniatür ənənələrinin unikal və çılğın bir sintezidir. Rəssam mərkəzdə, tünd papaqda və kədərli, dərin düşüncəli ifadə ilə ön plandadır, sanki özünü əhatə edən xaotik, fantastik və dastanvari mənzərənin ortasında bir mənəvi ada kimi dayanıb. Arxa fonda İçərişəhər divarları, qüllələr və günbəzlər milli folklorun və tarixin müxtəlif simvolları (partlamağa hazır narlar, dəvə karvanı, samovar daşıyan insanlar, dastan qəhrəmanları və göy üzündəki uçan ağ leyləklər) ilə qarışaraq canlı, rəngarəng və dinamik bir "Kainat-Şəhər" formalaşdırır. Palitradakı vulkanik rəng partlayışları, enerjili fırça zərbələri və qeyri-adi kompozisiya rəssamın daxili ruhunun çırpıntılarını, onun vətəninə, tarixinə və sənətə olan mürəkkəb və emosional bağlılığını ifadə edir. Bütövlükdə, bu əsər yalnız rəssamın özünü yox, həm də bütöv bir xalqın ruhunu, onun genetik yaddaşını və bədii irsini vizual bir simfoniya kimi bizə təqdim edir.

"Muğam"

Toğrul Nərimanbəyovun bu möhtəşəm əsəri, Azərbaycan muğam sənətinin ruhunu ekspressionist bir fırça ilə kətana köçürən vizual bir simfoniyadır. Kompozisiyanın mərkəzində dayanan "Muğam üçlüyü" (tar, kamança və qaval ifaçıları) rəssamın coşğulu, teksturalı və dinamik fırça zərbələri sayəsində sanki canlı ifa halındadır. Arxa fondakı vulkanik rəng partlayışları və enerjili xətlər musiqi ritmini vizuallaşdırır, sol ön plandakı balaca qızın heyrətamiz duruşu isə tamaşaçının musiqiyə qarşı daxili həyəcanını simvolizə edir. Nərimanbəyovun fərqli palitrası və milli folklor motivləri ilə zənginləşdirilmiş bu tablo, sənətkarın milli kimliyə və musiqi ənənələrinə dərin bağlılığının unikal bir bədii təzahürüdür. Bütövlükdə əsər, təsviri sənət vasitəsilə musiqi hissini, daxili emosiyaları və milli yaddaşı bütöv bir bədii hadisəyə çevirir.

"Köhnə Bakı haqqında xatirələr"

Bu tabloda Bakının qədim simvolu olan Qız Qalası statik bir memarlıq abidəsi kimi deyil, daxili bir enerji ilə döyünən, canlı və monumentallığı ilə heyran edən bədii mərkəz kimi təqdim edir. Rəssam səmada girdab tək fırlanan, "Van Qoqvari" ekspressiv buludlarla Xəzərin çılğın mavi dalğalarını vahid bir hərəkət dinamikasında birləşdirərək şəhərə mistik və nağılvari bir atmosfer bəxş etmişdir. Qalanın ətəyinə sığınan rəngbərəng İçərişəhər evləri, səmada sərbəstcə uçan bəyaz quşlar və kətanın müxtəlif künclərinə səpələnmiş milli detallar keçmişin yaddaşını vizual bir dastana çevirir. İsti oxra və tunc tonların üstünlük təşkil etdiyi qala silueti ilə arxa fondakı soyuq göy rənglərin yaratdığı kəskin kontrast sənətkarın Bakıya olan sonsuz nostaljisini və emosional rəng duyumunu ortaya qoyur. Bütövlükdə bu əsər, tarix ilə xəyalın, real məkandakı faktura ilə fırçadan süzülən poeziyanın unikal və sarsıdıcı bir sintezidir.

2013-cü ilin iyununda Parisdə - anasının vətənində əbədiyyətə qovuşan və oradakı Passi qəbiristanlığında dəfn olunan Toğrul Nərimanbəyov özündən sonra heç vaxt solmayacaq bir rənglər imperiyası qoyub gedib.

Onun əsərləri sadəcə vizual zövq mənbəyi deyil; onlar rənglə oxunan ariyalar, kətan üzərinə köçürülmüş dastanlardır. O, Şərqlə Qərbin sərhədini fırçası ilə silən, Azərbaycan ruhunu dünyaya parlaq, çılğın və daxili rəngləri ilə tanıdan əvəzsiz bir sənətkardır.

• İspaniyada 17-ci əsrə aid unikal tablolar tapıldı
• Mir Kamilin “Üfüqdə bir şəhər” kitabının təqdimatı keçiriləcək
• "Koroğlu"nun növbəti səhnə təntənəsi - “Opera Günləri”nin açılışından qeydlər