Kulis.az Sevinc Mürvətqızının yazıçı İlham Əzizlə müsahibəsini təqdim edir.

- Salyanda doğulub böyümüsünüz. O illər dünyagörüşünüzün, bədii zövqünüzün formalaşmasına necə təsir göstərib?

- 1972-ci ilin aprel ayında Salyan rayonunun Noxudlu kəndində anadan olmuşam. O vaxt kəndin adı Noxudlu idi, indi isə Aşağı Noxudlu adlanır. Riyaziyyatçı ailəsində böyümüşəm. Atam, bibim, dayım, xalam – hamısı riyaziyyat müəllimi olub. Atam uzun illər, qırx ildən artıq bir müddətdə Aşağı Noxudlu kənd orta məktəbinin direktoru işləyib. Orta məktəbdə çox yaxşı oxumuşam. Riyaziyyata xüsusi marağım olub. Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin nəzdində fəaliyyət göstərən Riyaziyyat Məktəbini bitirmişəm.

Uşaqlığım Sovet dövrünün çətinlikləri içində keçib. Hamı kimi kasıb yaşamışıq. Kolxozda pambıq alağında işləmişəm. Dördüncü-beşinci siniflərdən etibarən ədəbiyyata münasibətim dəyişməyə başladı. Bu sevgidə əsas rolu atam oynayıb. İlk əzbərlədiyim böyük əsər Səməd Vurğunun “Vaqif” dramı idi. Atamın riyaziyyatçı ola-ola ədəbiyyata bu qədər bağlı olması məni həmişə düşündürürdü. Məncə, riyaziyyatçılar bir növ ədədlərin ədəbiyyatı ilə məşğul olurlar və buna görə də ədəbiyyatı çox sevirlər. O mənə Əli Vəliyevin, İlyas Əfəndiyevin, Bayram Bayramovun, Süleyman Rəhimovun, Əkrəm Əylislinin kitablarını oxumağa verirdi. Bədii zövqümün formalaşmasında atamın xüsusi rolu olub.

Məktəbi bitirdikdən sonra o vaxtkı N. A. Voznesenski adına Leninqrad Maliyyə-İqtisad İnstitutunun Bakı filialına qəbul olundum. Riyaziyyat imtahanından yarım saata çıxmışdım. Atam çox narahat olmuşdu ki, niyə belə tez çıxdım. Düşünürdü ki, yəqin, səhv etmişəm. Sonra gördüm, cavabı yoxlamaq istəyəndə həyəcandan tənliyi özü səhv həll edir. Dedim: “Ay ata, mən düz eləmişəm”. Doğrudan da, imtahandan beş almışdım. Bir də İctimaiyyət fənnindən imtahan verirdik – fəlsəfə, sosiologiya və Elmi Kommunizm. Azərbaycan dilindən isə inşa yazmışdıq. Düzdür, o vaxt hamı bir neçə mövzunu əzbərləyirdi. Mənim bəxtimdən “Vaqif” dramı düşmüşdü. Məktəbdə ədəbiyyat müəllimim İkinci Dünya müharibəsi iştirakçısı idi. Çox gözəl diksiyası vardı, özü də şeirlər yazırdı. Onun da ədəbiyyata marağımın yaranmasında rolu az olmayıb.

- Belə həvəsiniz ola-ola niyə elə onda ədəbiyyata yönəlməmisiniz?

- O vaxt bizim əsas məqsədimiz “oboxeyis” olmaq idi. Kəndimizdən çoxlu rəhbər vəzifələrdə çalışan adamlar çıxmışdı. Daha doğrusu, onlar bizim kənddə doğulmuş, universitet və institut bitirmiş, sonra rayonda yüksək vəzifələr tutmuşdular. Biz də onlara baxırdıq, düşünürdük ki, gələcəkdə belə olacağıq. Amma bütün bunlarla yanaşı, ədəbiyyat da içimdə yaşayırdı. İnstitutda oxuyanda iki-üç şeir də yazmışdım.

Salam Sarvanın çox populyar olduğu vaxtlar idi. Yataqxanada isə Zamin Hacı ilə eyni otaqda qalmışıq. O vaxt Zamin də gözəl şeirlər yazırdı. Elə tələbəliyə başlayanda təəssüf ki, 90-cı illərin o ağır günləri başladı. Mitinqlərə gedirdik. Bunların bir hissəsini romanımda da yazmışam. Artıq dərslər keçilmirdi, heç kim nə edəcəyini bilmirdi. Dərs vəsaiti tapılmırdı. Yeni bir sistem gəlmişdi, amma ortada nə proqram vardı, nə kitab, nə də normal tədris mühiti. Müəllimlər də çox çətin vəziyyətdə idilər. O illər bizim üçün həddindən artıq ağır illər oldu. Demək olar, ac qalırdıq, qatıq-çörəklə keçinirdik, təqaüdlər də çox aşağı idi. Hətta institutu qurtaranda “vinetka” çəkdirmək üçün belə pul tapa bilmədik. Amma o illərin öz romantikası vardı. Dövlət yenicə müstəqillik qazanmışdı. İnsanlarda yeni hisslər yaranmışdı — azadlıq duyğusu, gələcəyə ümid, başqa cür yaşamaq arzusu. Biz çox ciddi hadisələrin həm şahidi, həm də iştirakçısı olduq. Həm Birinci Qarabağ müharibəsini gördük, həm onun ardınca gələn iqtisadi və siyasi böhranları keçirdik. Mitinqlər, boş piştaxtalar, aclıq, ümidsizlik... Çox ağır dövrlər idi. Ən dəhşətlisi isə Birinci Qarabağ müharibəsində məğlub olmağımız oldu. Bizim potensialımız demək olar ki, yarı-yarıya azaldı.

- Genofond potensialını nəzərdə tutursunuz?

- Təkcə genofond mənasında demirəm, hətta mənəvi baxımdan da bu məğlubiyyət insanlara, yaradıcılığa, gələcək arzulara - bir sözlə, hər şeyə ağır təsir göstərdi. Uzun illər məğlubiyyət sindromu ilə yaşadıq. Mən Rusiyada işləyəndə ətrafımda çoxlu erməni vardı. Münasibətlərimiz qaydasında idi. Rusiyada müxtəlif millətlər, əsasən, bir-biri ilə normal dolanırlar. Amma istər-istəməz biz onların yanında müəyyən bir sıxıntı, utancaqlıq hiss edirdik. Sanki onların gülüşü bizdən daha sərbəst, daha gur çıxırdı. Çünki onlar qalib tərəf kimi davranırdılar, biz isə içimizdə məğlubiyyət yükü daşıyırdıq. Həqiqətən də, hesab edirəm ki, o dövrün insanına Qarabağ müharibəsi qədər təsir edən ikinci bir amil yox idi — xüsusilə də uduzmaq hissi.

İndi isə vəziyyət tamam başqadır. Məsələn, qələbəmizdən sonra mən hər yay Yessentukiyə istirahətə gedirəm. Hiss edirəm, artıq azərbaycanlılar daha şəstlə, başıuca gəzirlər. İndi biz də ucadan gülə bilirik. Yessentukidə ermənilər çoxdur və onların bizə münasibəti də dəyişib.

- İndi onlara necə bir psixologiya hakimdir?

- Ermənilər vaxtilə bizim 90-larda yaşadığımız hissləri indi yaşayır. İnanıram ki, onlar bu prosesdən ağılla çıxacaqlar, anlayacaqlar ki, qisas hissi ilə yaşamaq mümkün deyil. Artıq Azərbaycan da böyük bir yol keçib, bütün ağrı-acıları geridə qoyub. İndi Azərbaycanda dövlət ideyası, dövlətçilik anlayışı sadə vətəndaşın da daxilində var.

- 1998-ci ildə Maliyyə Nazirliyindəki vəzifənizdən öz ərizənizlə ayrılıb biznesə başlamısınız. Bu qərarın arxasında hansı səbəblər dayanırdı?

- Çox bəsit bir səbəbə işdən çıxdım – dövlət işində maaşımız həddindən artıq az idi, dolana bilmirdim. Nazirlikdə şöbə müdiri işləyirdim. Bir dəfə yanıma beynəlxalq maliyyə institutlarının birindən qaradərili fransız bir xanım gəlmişdi. Birdən tərcüməçi mənə dedi ki, xanım sizdən soruşur: "Sizin ağlınız yerindədir?". Soruşdum ki, niyə belə deyir? Tərcüməçi cavab verdi ki, xanım aşağıda, yeməkxanada günorta yeməyinin qiymətini öyrənib; bir nəfərin günorta yeməyinə “beş məmməd” xərci çıxır. Bu da ayda hardasa 12-13 “şirvan”a yaxın eləyir. Amma bunlar səkkiz “şirvan” iki “məmməd” maaş alırlar. Bunlar burda niyə işləyirlər? Yeməyə belə pulları çatmırsa, deməli, ya rüşvət alırlar, ya da dəlidirlər - ikisindən biridir. Hansını istəyirlər, boyunlarına alsınlar.

Mən o sözdən sonra daha işləmədim. Sankt-Peterburqa getdim, orada yaxın qohumum var idi, bir müddət onlarda qaldım. Sonra sinif yoldaşım Elşən məni Ufaya çağırdı. Onunla əlaqə saxladım, dedi, gəl bura, kəndin uşaqları, gənclərin hamısı buradadır, orada tək qalma. Peterburq dövrü həyatımda çox qısa bir müddət olsa da, böyük iz qoydu. Hesab eləyirəm, gələcəkdə ordan da bir bədii mətn çıxacaq.

- Ədəbi fəaliyyətə 2017-ci ildə, müəyyən bir yaşdan və həyat təcrübəsindən sonra başlamısınız. Gənc yaşda yazmaqla yetkin yaşda yazmağın arasında hansı fərqləri görürsünüz? Ümumiyyətlə, rəqəmlərdən sözlərə keçid necə oldu?

- Mən həmişə ədəbiyyatla bir yerdə olmuşam. İstər Rusiyada yaşayanda, istərsə də Azərbaycanda olanda həmişə əlimdə kitab olub. Həddindən artıq qəzet oxuyurdum. Hətta bacımla kirayədə qalanda, bacım pulu gizlədərdi ki, aparıb "525-ci qəzet" almayım. Yəni daim oxuyurdum. Hardasa 30 yaşlarımda, əslində, özüm üçün nəsə yazmağa başlamışdım. Sonra düşündüm, hələ tezdir, bir az mütaliə eləyim, texnikanı öyrənim. Proses bir az uzandı. Uzun illər taleyim elə gətirdi ki, buna vaxt tapa bilmədim.

Bilirsiniz, yazıçılıq düşüncə işidir. Gərək günlərlə bir şey haqqında düşünəsən, onunla yaşayasan. Hadisələr bir-birini tez-tez əvəz eləyəndə və sən o hadisələrin içində itib-batanda düşünə bilmirsən. Amma sizi inandırıram, əgər xatirələrdə ədəbiyyat varsa, onlar heç vaxt yaddan çıxmır, ölənə qədər onları yaza bilərsən. Mən son dövrlər - pandemiyadan sonra demək olar, hər şeyi unuduram. Evdə də, başqa yerdə də nəsə deyəndə deyirəm ki, yazın göndərin, qoy məndə qalsın, açım baxım; yəni bir unutqanlıq problemim var. Amma anadan olandan bu günə qədər ədəbiyyata aid olan heç nəyi unutmamışam. Nəyi ki unutmuram, bilirəm ki, onlar ədəbi materialdır, heç vaxt itmir.

Sonra həyatın ağırlığından, keçdiyim çətin proseslərdən çox yoruldum. Fikirləşdim ki, ömrümün bu hissəsindən sonra məni yoran işlərlə məşğul ola bilmərəm, sevdiyim işi görməliyəm. Bəzi adamlar ədəbiyyata iş kimi, biznes kimi baxır. Düşünürlər, gəlim nəsə qazanım, titul alım, məşhurlaşım. Amma mən biznesə də həmişə ədəbiyyat kimi baxmışam. Çünki ədəbiyyat maddi aləmin düz yanında yerləşən – nə ondan yuxarıda, nə ondan aşağıda - gerçək bir dünyadır. İstədiyimiz vaxt o paralel dünyaya keçə bilərik. Biz o paralel dünyada həyat, obraz, insan yaradırıq. Allah Quranda deyir ki, mən sizə öz ruhumdan üfürmüşəm. Mənə elə gəlir ki, yazıçılar və şairlər Allahın üfürdüyü o ruha daha çox vaqifdirlər - onların yaratmaq qabiliyyətləri var.

- Yeni nəşr olunan "Qəvvas" romanınızla bağlı bir neçə sualım olacaq. Əsər son dövrlərdə geniş müzakirə edilir. "Qəvvas"ın belə rezonans doğuracağını gözləyirdinizmi?

- Kitabın redaktoru Şəhriyar del Gerani idi və onun ədəbi zövqünə həddindən çox inanıram. Romanı hələ çıxmamışdan qabaq Seymur Baycan, Vüqar Van, Orxan Həsəni və bir neçə başqa ədəbi zövqünə inandığım adamlara yollamışdım. Oxumuşdular və hamısından çox pozitiv, gözəl rəylər almışdım. Hiss eləyirdim ki, yaxşı bir şey olacaq.

- Romanın adı ilə bağlı da mübahisəli fikirlər səslənir. Uğurlu hesab edənlər də var, uğursuz adlandıranlar da. Niyə məhz “Qəvvas”?

- Mən gərək burada bir sirr açım. "Qəvvas" romanının adını Vüqar Van qoyub. Uzun müddət ad axtarışında olduq, sonda "Qəvvas"ın üstündə dayandıq. Çünki əsərdə daxilində öz incisini axtaran bir adamın həyatı vardı. Düşünürəm ki, modernist bir romanda insanın daxili təbəddülatları, özü ilə olan problemləri ön planda olmalıdır. İstədik, “Qəvvas” adını qoymaqla öz daxili incisini axtaran adamı təsvir edək; o insan incisini axtarsın, tapa biləcəksə tapsın, tapa bilməyəcəksə də boğulsun…

- Seymur Baycan “Qəvvas”la bağlı yazır: “Açığını desəm, İlhamın belə bir roman yazacağını qətiyyən gözləmirdim. Yaxşı mənada xeyli təəccübləndim. Çünki İlhamın bəzi hekayələrini oxumuşdum. Oxuduğum hekayələri meşşanların ədəbiyyat təsəvvürlərinə, meşşanların nəsr meyarlarına, zövqlərinə daha çox uyğun gəlirdi...”. Həmçinin o, mətndəki potensialınızı yüksək qiymətləndirib, amma kitabı yazmazdan əvvəl “cəmisi iyirmi yerli roman oxusaydı, romanda qat-qat yüksək yüksək performans göstərə bilərdi” yazıb. Bu tənqidi fikirlərə münasibətinizi bilmək istərdik.

- Məhz son illərdəki mütaliəm məni bu romanı yazmağa sövq elədi. Dünyada gedən müasir ədəbi prosesləri, tendensiyaları izləyirəm, bacardıqca müasir xarici, yerli romanları oxuyuram. Klassika da öz yerində. İstər yerli, istər xarici. Seymur müəllimə hörmətim böyükdür, amma bizim heç vaxt canlı ünsiyyətimiz olmayıb. Bilmirəm nə üçün elə düşünür ki, mən yerli ədəbiyyatı oxumamışam.

- Seymur Baycan həm də romandakı dilin "aqrar olmaması"nı (kənd dilindən, şivədən uzaq olması) və gənc yazarların əziyyət çəkdiyi o sünilikdən – "intellektual pafos və psevdofəlsəfədən" uzaq olmasını romandakı ən uğurlu cəhətlərdən biri kimi göstərir. "Qəvvas"ı yazanda dili süni fəlsəfəçilikdən necə qorudunuz?

- Bədii mətndə oxucuya heç bir izahat və ağıl vermək olmaz. Bu prosesdən birmənalı olaraq qaçmaq lazımdır. Mənim üçün ən yaxşı yazıçı öz həddini, hüdudunu və gücünü bilən yazıçıdır. Əgər sənin böyük fəlsəfi, sosioloji biliklərin, yəni lazımi bazan yoxdursa, sən orada fəlsəfə söhbətləri aça bilməzsən, çünki sonra o mövzunu bağlaya bilməyəcəksən. Sənin gücün nəyə çatırsa, sənətkarlığı orada göstərməlisən.

- Sizin “Qəvvas”da gücünüz nəyə çatdı?

- “Qəvvas”ı yazana qədər xeyli müasir roman oxudum və əvvəlcə texnikanı, lazım olan üslubu mənimsədim. Bu gün belədir, sabah necə olacaq, onu deyə bilmərəm. Bəlkə, on ildən sonra kimsə bu romanımı oxuyub "çox arxaikdir, köhnədir" deyəcək.

Məsələn, bizim ən çox sevdiyimiz yazıçılardan Əkrəm Əylisli, Süleyman Rəhimov, İsmayıl Şıxlı – bu yazıçıların əsərlərinin dili və üslubu öz dövrlərində yeni idi. Amma indi biz onlara baxanda görürük ki, o dil artıq aktuallığını tirib, köhnəlib, çünki yeni texnologiyalar inkişaf eləyir, yeni münasibətlər yaranır. Biz bir-birimizlə video zəng edirik, dünyanın hər yerini görə bilirik. Bu inkişaf dilə də təsir eləyir, onu yeniləyir. Artıq o dövrün dilində yazmaq olmaz, indiki nəslə o cür danışmaqla heç nə başa salmaq mümkün deyil. Mən nağıl danışan baba deyiləm, roman nağıl və ya əhvalat danışmaq deyil. Roman insana böyük suallar verməlidir – necə yaşamaq barədə. Söhbət çox və ya az yaşamaqdan getmir, ümumiyyətlə, fanilik barədə ağır suallar verməkdən gedir. Əhvalat danışmağa ehtiyac yoxdur;

- Sizcə, o dediyiniz faniliyi yazıçılar real həyatda yada salırlar?

- Fikrimcə, yazıçı yalnız yazanda yazıçıdır. O paralel dünyaya keçəndə orada yazıçıdır, bu dünyada isə adi adamdır.

- Ümumiyyətlə, sizcə, yazıçıya niyə belə “don biçilib”? Niyə bizdə yazıçını, şairi az qala müqəddəsləşdirirlər və hesab edirlər ki, o, ali materiyalardan dəm vurursa, mükəmməl biri olmalıdır?

- Sadə adam yazıçının əsərlərini oxuyur, o bədii paralel dünyaya boylananda orada başqa şeylər görür və elə bilir ki, yazıçı həmişə orada yaşayır. Amma belə deyil, o da bütün maddi problemlərin və məsələlərin içində yaşayır. Onun da uşağı var, o da ət almalıdır, kiminsə toyuna getməlidir və yaxud da heç gedə bilmir. O, problemlərin içərisində yaşaya-yaşaya paralel dünyada əsər yaradır. Amma oxucu yazıçının bu maddi aləmdəki halına yox, oradakı dünyasına baxır və realda da onu elə görmək istəyir. Real həyat ümumiyyətlə, başqa şeydir.

- Sevinc Elsevər romanın axıcılığını tərifləsə də, əsərdə çox ciddi bir boşluq olduğunu qeyd edir. Onun fikrincə, 90-cı illər Azərbaycanından bəhs edən bir romanda Qarabağ mövzusundan, o dövrün ən böyük ağrısından demək olar ki, yan keçilməsi mətndə böyük sosioloji və tarixi boşluq yaradıb. 90-cı illəri təsvir edərkən Qarabağ mövzusunu hadisələrin mərkəzinə gətirməməyiniz şüurlu bir seçim idi, yoxsa qəhrəmanın sırf fərdi daxili böhranına fokuslanmışdınız deyə sözügedən mövzudan yan keçmisiniz?

- Bu, tamamilə şüurlu və bilərəkdən edilən bir seçim idi. Çünki Qarabağ o qədər böyük bir mövzudur ki, istənilən romanı maqnit kimi, ahənrüba kimi özünə çəkir. Romanda başqa bir məsələdən, ayrı konsepsiyadan danışılır. Əgər Qarabağ mövzusuna girsəydim, artıq proses tamamilə yönünü dəyişəcəkdi. Ona görə də bilə-bilə Qarabağ mövzusunu romana salmaq istəmədim. Qarabağ müharibəsi dəhşətli idi, çünki təkcə bir nəfərin həyatına yox, hamımıza təsir eləmişdi. Amma o, mənim romanımın mövzusu deyildi. Buna görə də istəmədim, Qarabağ kimi böyük bir mövzudan özümə xal qazanım.

- Vüsal Bağırlı yazır: "Romanda mənim tanıdığım köhnə və klassik İlham Əziz yoxdur. Fikrimcə, müəllif öz ənənəvi üslubuna, təsvirlərinə qayıtsa, daha yaxşı olardı. Bir də, “Qəvvas” romanının yazı dilindən həm də Vüqar Vanın “Hardasa, olardı 13-14 yaşım” romanının qoxusu gəlir. Elə bil həmin uşaq böyüyüb və başına bu hadisələr gəlir". Müəllif sizi öz ənənəvi dilinizə qayıtmağa səsləyir və digər gənc yazarın üslubundan təsirləndiyinizi iddia edir...

- Əslində, hekayələrimlə bu romanın dili tamamilə fərqlidir. Hər mövzu özünə uyğun bir dil diktə edir. Qəvvasın mövzusu və qəhrəmanı da məndən bu dili tələb etdi. Ola bilsin, sabah başqa bir roman yazaram və orada tamamilə fərqli bir dil görərsiniz. Vüqar Vanın romanı ilə bənzərlik iddiasına gəldikdə isə, buna çox sevinərəm. “Hardasa, olardı 13-14 yaşım” romanı bizim müasir romançılığımızda bir cığırdır, ilk uğurlu addımlardandır. Bənzəməkdə heç bir problem yoxdur, təki yaxşı şeylər bir-birinə bənzəsin. Vüqar Vanın da romanı oxunaqlı əsər idi, haqqında çox danışılırdı, "Qəvvas" da belə gedirsə, deməli, düz yoldayıq.

- Rəşad Səfər sözügedən romanla bağlı qeyd edir: “Qəvvas”da nələr uydurmadır, nələr avtobioqrafikdir, bunu ancaq müəllifin özü bilir. Bəlkə, artıq heç özü də bilmir. Peşəkar oxucu bu sualı verməməlidir...”. Necə düşünürsünüz, Rəşad Səfər oxuculara xitabən bunu deməkdə haqlıdır yoxsa kitabı oxuyanlar elə onun təbirincə desək, “məsum diletantlıqla” soruşa bilər - "Qəvvas" romanı nə dərəcədə İlham Əzizin avtobioqrafiyasıdır və mətndə uydurma ilə reallığın sərhədi harada bitir?

- Rəşadın yeni romanı çıxıb – "Cənubda ən uzun gün". Oxumuşam, gözəl romandır, onu təbrik edirəm. Bu romanların hamısı bir dəyərdir - Azərbaycan ədəbiyyatının qazancıdır. Qaldı ki, "Qəvvas"ın nə qədərinin avtobioqrafik, nə qədərinin təxəyyül məhsulu olmasına... Bunu qoy oxucular özləri müəyyən etsinlər.

- Tarixçi alim Cəmil Həsənli “Qəvvas” romanını “90-cı illər cəmiyyətinin “ədəbi diaqnozu” adlandırır. Sizcə, o dövrün gəncliyini cinayət mühitinə itələyən fərdi seçimləri idi, yoxsa dövlət institutlarının iflası və qanunsuzluq dalğası bunu qaçılmaz edirdi? Və mənəviyyatın susduğu çirkab mühitdə İlqarın gec də olsa öz “dərinliklərindən” necəsə “inciləri” toplayıb peşmanlıqla, vicdanla üzüb çıxa bilməsi realdırmı?

- Əvvəla, İlqarlar niyə yaranır? Onlar iki böyük formasiyanın - kapitalizmlə sosializm arasında sıxışıb qalan adamlardır. Bütün dəyərli romanlarda tarixi fon var. "Qəvvas"da da arxa fonda 90-cı illərin mənzərəsi dayanır; istər Rusiyadakı vəziyyət olsun, istər Azərbaycandakı. Oxucu fonda çox böyük bir prosesin – mitinqlərin, qarışıqlığın getdiyini görür və o fonun işıqları altında İlqarın taleyini oxuyur.

İnciyə gəldikdə isə - insanın daxilində inci həmişə var. Nə qədər çirkaba bulaşsa da, insan o incisini heç vaxt itirməz. İncisini tamamilə itirən insan bu dünyada yaşaya bilməz.

- Rasim Qaraca “Qəvvas"ı estetik süzgəcdən keçməmiş, sadəcə yaddaş kartından köçürülmüş sənədli bir məmur memuarı kimi səciyyələndirir. İddia edir ki, siz bədii təxəyyül yaratmaq əvəzinə, keçmişdəki "böyük pullar" və status eyforiyası ilə hadisələri bəsitcə "çeynə-tüpür" etmisiniz, personajları isə oxucuya buxarlı şüşə arxasından göstərmisiniz. Digər məqamlarda vurğulanır ki, romandakı qadınlar sadəcə eyş-işrət predmetidir və bu, 90-cı illərin maskulin təfəkkürünün məhsuludur. Baş qəhrəmanın Maliyyə Nazirliyində dərhal "canavarlaşması" isə onun yazıçı olmaq arzusunu boğan despot atadan bir növ şüuraltı qisasıdır. Atanın sonda oğlunu xilas etməsi isə əslində onu ömürlük borclu və məğlub vəziyyətə salan bir Şərq ailə manipulyasiyası kimi qiymətləndirilir. Bu iddiaya görə, “Qəvvas” doğrudanmı keçmişlə daxili hesablaşmadır?

- Xeyr, "Qəvvas" keçmişlə daxili hesablaşma deyil. Rasim Qaraca romandan səhv qənaətlər çıxarıb.

- Mətbuatda həm də resenziya və publisistik yazılarla çıxış edirsiniz. Digər müəlliflərin əsərlərini qiymətləndirərkən əsas meyarlarınız hansılardır? Bəzən belə fikirlər səsləndirilir ki, hazırda bir "kruq ədəbiyyatı" və ədəbiyyatətrafı “sövdələşmələr” var – yəni dostlar, həmkarlar əsərin keyfiyyətindən asılı olmayaraq bir-birini tərifləyir, hətta "qonaqlıq müqabilində" yazılar yazdırılır. Hərdən sizin də adınızın hallandığı bu iddialara münasibətiniz necədir və ümumiyyətlə, bugünkü tənqidimizin mənzərəsini necə dəyərləndirirsiniz?

- Mən tənqidi yazılarımda ədəbiyyatşünas yaxud tənqidçi iddiasıyla çıxış etmirəm, bir yazıçı kimi ürəyimdən keçən təəssüratları, subyektiv fikirlərimi bölüşürəm. Xoşuma gələn mətnlərdən yazıram.

- Deməli, onda yalnız xoşunuza gələnlər haqqında danışırsınız, bəyənmədiyiniz əsərlər haqqında isə susmağa üstünlük verirsiniz...

- Bəli, belədir. Bu, bir az fərdi məsələdir, mən belə yanaşıram. Adamlar da var ki, hamını tənqid eləyir, o da onların yanaşmasıdır. Xoşuma gələn kitab haqqında fikirlərimi öz feysbuk profilimdə paylaşıram, ən uzağı "Kulis"ə göndərirəm. Məsələn, bu yaxınlarda Şərif Ağayarın və Mübariz Örənin hekayələri çıxmışdı, ikisini də oxudum, paylaşdım, çünki çox xoşuma gəlmişdilər. Əgər mətndə ciddi bir qüsur görürəmsə, onu müəlliflə şəxsən müzakirə edirəm. Deyirəm ki, filan yerdə bu məsələ bir az belə oldu, gələcək mətndə nəzərə alarsan. Eyni şeyi mənə qarşı da ediblər. O ki qaldı "kruq ədəbiyyatı"na, "qonaqlıq"lara... Bütün dövrlərdə ədəbiyyat da bu söhbətlər olub və olacaq. Bəyəm bütün ədəbiyyat adamları mənimlə dostluq eləyir? Xeyr, hərənin öz çevrəsi var. Əvvəla, deyildiyi kimi imkanlı deyiləm. Adi bir işçiyəm, iki övlad oxudan bir atayam. Hansısa bir yerdə otururuq, çaypulu veririk. Orada yaşca böyüyəmsə, dədə-babadan belə görmüşəm ki, mənim yanımda gənclər əlini cibinə salmamalıdır, icazə vermərəm. Elə vaxtlar olur, Qismət Rüstəmov, Şəhriyara Del Gerani, Mübariz Örən, Şərif məndən çox qonaqlıq verib, məndən çox pul xərcləyiblər dostluq məclislərində. İndi elə çıxır ki, Qismət "kruq ədəbiyyatı" yaradır? Məni “özü haqqında qonaqlıqlar hesabına nəsə yazdıran" adlandırmaq, sadəcə şər atmaq və qərəzdir. Roman çap eləmişəm, buyur tənqid et. Amma şəxsi məsələlərimlə heç kimin işi ola bilməz. Məni tez-tez tənqid eləyən bəzi gənc, "solçu" uşaqlar da var, iki gündən bir sosial şəbəkədə haqqımda nəsə yazırlar. "AYB üzvüdür", "İş adamıdır, gəlib ədəbiyyata" və sair. Onları tanımıram, onlar da məni canlı görməyiblər. Bəlkə də heç nəyimi oxumayıblar. Amma mən onları da çox istəyirəm. Məncə, gənclik elə belə də olmalıdır, enerjili olmalıdır. Belə şeylər yazmalıdırlar ki, həm biz vaxtaşırı özümüzə diqqət eləyək, həm də onların enerjisi sönməsin. Bizi tənqid eləməyib, kimi edəcəklər? Əgər bununla ürəkləri soyuyursa və xoşbəxt olurlarsa, qoy eləsinlər.

- Nə vaxtdan Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüsünüz? AYB-nin fəaliyyəti, ədəbi mühitdəki yeri barədə nə düşünürsünüz?

- 2022-ci ildən üzvüyəm. Orada həm ədəbiyyat baxımından, həm də insani keyfiyyətlərinə görə çox dəyərli imzalar var. Çindən qayıdandan sonra eşitdim ki, belə söhbətlər var – “AYB-yə üzv olmaq olmaz”, “Azad Yazarlar Ocağı (AYO) var” və sair. Sonra məlum oldu ki, mənim 2022-ci ildə gəldiyim nəticəyə AYO-çulardan bəziləri 20 ildən sonra gəldilər. Mən gələn kimi AYB-nin üzvü oldum, Həmid Herisçi, Murad Köhnəqala isə 20 il mübarizə apardılar, girdilər, çıxdılar, sonda yenə gəlib AYB-yə üzv oldular. Hamısı usta qələmlərdir, yaxşı yazıçı-şairlərdir. AYB yazıçının yaradıcılıq həyatında ciddi bir rol oynayırmı? Məncə, yox, heç bir rol oynamır. AYB problemli təşkilatdırmı? Bəli, qismən.

- Problemi nədə görürsünüz?

- AYB öz funksiyalarını, strukturunu və ideyasını təzələməlidir: ya tamamilə başqa bir forma almalı, ya da fərqli bir birliyə çevrilməlidir. Əgər biz Azərbaycandakı yazıçılarımızı, hətta öz üzvlərimizi dünyaya tanıda və əsərlərini tərcümə elətdirib kitablarını xaricdə çıxara bilmiriksə, dövlət mükafatlarına layiqincə təqdim etmiriksə, deməli, bu təşkilat tam gücü ilə fəaliyyət göstərə bilmir.

- Söz düşmüşkən, biz niyə dünyaya çıxa bilmirik?

- Əvvəla, bizim yazıçılarımızın dünyaya çıxmaq üçün bazası çox zəifdir. Heç kimin xətrinə dəyməsin, özümü də bura daxil eləyirəm. Dünyanı görməmişik, böyük bəşəri problemlərdən uzağıq, dəyərli əsərləri öz dillərində oxuya bilmirik. Bu, yazıçılarımıza aid olan çatışmazlıqdır. Amma digər bir məsələ də var ki, bu, artıq bizdən asılı deyil. Dünya o yazıçını tanıyır ki, onu ilk növbədə öz dövləti tanıdır. Dövlət ona mükafatlar verir, irəli çəkir, tərcümə elətdirir və xaricdə təbliğ edir. Dünyadakı yazıçılar belə tanınıb, arxalarında dövlət dəstəyi və industriya dayanıb. Burada nə yazıramsa yazım, dövlət bunu miqyaslı şəkildə nəzərə almasa, dünya da nəzərə almayacaq. Dövlət tərcümə və təqdimat məsələləri ilə qrantlar yolu ilə, xüsusi proqramlarla məşğul olmalıdır, çünki bu, ölkənin mədəniyyətidir. Şəxsi, fərdi qığılcımlarla dünyaya çıxmaq mümkün deyil. Mədəniyyət Nazirliyinin tərcümə və böyük mükafat məsələləri ilə bağlı layihələri vardı, amma, deyəsən, o söhbətlər də soyudu getdi…

- Texnologiyanın, süni intellektin və sosial şəbəkələrin bu qədər inkişaf etdiyi bir dövrdə kitab oxumağa marağın azalması bir yazıçı kimi sizi ruhdan salmır?

- Qətiyyən. Süni intellekt sadəcə calaq eləyir – fərqli əsərləri götürür və birləşdirir. Bunu hamımız bilirik. Bir İran filmində deyildiyi kimi: "O bilmir mənim atamdır, amma mən ki bilirəm". Süni intellekt bizə başqa texniki sahələrdə kömək eləyə bilər, amma mənəviyyat və sənət sahəsində heç bir yolu olmayacaq. Kitab həmişə olacaq.

- Müasir gəncliyin ədəbiyyata, incəsənətə, mədəniyyətə baxışını necə dəyərləndirirsiniz?

- İndi gənclər daha çox TikTokda, sosial şəbəkələrdədir. Amma ədəbiyyat mütləq ora da bir yol tapacaq; ola bilməz ki, ədəbiyyat TikTokun qarşısında əzilib qalsın, vaxtı gələndə onu üstələyəcək. Belə sosial şəbəkələr müvəqqətidir, ədəbiyyatın qabağında sönüb gedəcək. Ədəbiyyat öz işindədir. Ağacın köklərini heç kim görmür; amma o köklərin hesabına ağac yarpaq açır, meyvə verir, böyüyür. Əsas söhbət altdadır.

- Sizcə, Azərbaycanda elə bir dövr olacaq ki, yazıçı sırf öz yaradıcılığı hesabına dolana bilsin?

- Tək-tük "A klass" yazıçılardan başqa, yerdə qalan dünya yazıçıları kitabla, ədəbiyyatla dolanmır. Jurnallarda, ədəbiyyat saytlarında işləyirlər. Mütləq əlavə nəsə olmalıdır. Əsasən də dövlət ədəbiyyata baxmalıdır. Evdə yeniyetmə uşaq olanda onu bir toya, məclisə aparanda geyindirib-kecindirmirlər? Yoxsa deyirlər ki, "get özün qazan, geyin, get"? Ədəbiyyat da övladdır, ona kömək eləməlisən, geyindirməlisən. Düzdür, Azərbaycan dövləti vəsait ayırır, sadəcə onu düzgün yerlərə və məqamında xərcləmək lazımdır. Azərbaycan kasıb dövlət deyil, ədəbiyyata ildə 10-20 milyon pul ayırmaq onun üçün problem deyil. İnanıram ki, bu problem tezliklə həllini tapacaq.

- Cəmiyyətin gözündə iki fərqli obrazınız var: iş adamı İlham Əzizov və yazıçı İlham Əziz. Bu ikisi bir-biri ilə necə “yola gedir”? Yazıçı İlham Əzizin “yaradıcılıq mətbəxi”ndə işlər necə qurulub?

- İş adamı ifadəsi bir az gurultulu səsləndi. İşimlə bağlı hər gün fərqli insanları müşahidə eləyirəm, yeni talelər görürəm, ona görə xoşbəxtəm. Mənim əsl kimliyim yazıçı kimliyimdir. O birisi kimliyim ailəmə, valideynlərimə dolanışıq üçün lazımdır. Amma ictimai mənada, Azərbaycan üçün mən yazıçı İlham Əzizəm, başqa heç kim. “Yazıçı mətbəxi”nə gəlincə, roman yazmaq hekayə yazmaqdan çox fərqlidir, prinsip və intizam tələb eləyir. Roman emalatxana işidir. "Qəvvas"ı mən uzun illər idi ki, beynimdə düşünürdüm, yəni əsər beynimdə “A-dan Z-yə” hazır idi. Amma yazılma prosesi üç ilə yaxın çəkdi.

- Övladlarınızın ədəbiyyata marağı varmı, ailənizdə sizin yazıçı fəaliyyətinizi necə qarşılayırlar?

- Oğlum İbrahim Aziz fəlsəfə oxuyur. Böyük kitabxanası var, öz sahəsini yaxşı bilir. Onun Türkiyədə də, xaricdə də fəlsəfə doktorları olan dostları var, onlarla əlaqə saxlayır. Yəqin onda nəsə bir potensial görüblər ki, dostluq edirlər. O biri oğlum Nicat isə Ankarada proqram mühəndisliyi oxuyur, bu il universiteti bitirir.

- İndiyədək "kaş ki, bunu etməzdim" dediyiniz bir qərarınız olubmu?

- Həyatda yeganə peşman olmadığım iş yazmaq olub. Qalan demək olar, bütün işlərdə peşmanlığım olub.

- Hazırda hansısa əsər üzərində işləyirsinizmi?

- Yeni hekayələr yazmışam. Sentyabr-oktyabr aylarında, yəqin ki, o hekayələrin hamısını toplayıb kitab nəşr etdirəcəyəm.

- Sonda başqa peşə sahibi olan, lakin daxilində yazmaq istəyi olan insanlara öz təcrübənizə əsasən nə məsləhət görərdiniz? Yaradıcılığa başlamaq üçün müəyyən bir yaş həddi varmı?

- Mənim üçün ədəbiyyatda yaş həddi yoxdur. İstəyən yazsın, yazmaqdan, özünü ədəbiyyatla ifadə etməkdən böyük xoşbəxtlik yoxdur.

• “Urban Expo” sərgisində Meksika pavilyonunun açılışı oldu
• Buradakı tək təsəlli əzabların bir gün bitəcək olmasıdır... - Uşaq qəbiristanlığından reportaj
• Bakıda ABŞ məzunları sərgisi təşkil edildi