Bu gün tanınmış fransız zadəgan, yazıçı və filosof Markiz de Sadın Dünya ədəbiyyatında qalmaqallı romanlar müəllifi və sadizmin banisi kimi tanınır.
Kulis.az onun həyatı və yaradıcılığı haqqında maraqlı faktları təqdim edir.
Dünya ədəbiyyatı və fəlsəfə tarixinin ən qalmaqallı, ən çox nifrət edilən və eyni zamanda ən çox maraq doğuran simalarından biri, şübhəsiz ki, Markiz de Saddır (Donasyen Alfons Fransua de Sad).
Onun adı bu gün psixologiyada başqasına acı verməkdən həzz alma mənasına gələn "sadizm" termininin kökündə dayanır.
Alman psixiatrı Riçard fon Kraft-Ebinq XIX əsrin sonlarında başqalarına əzab verməklə cinsi həzz almağı ifadə edən psixoloji pozuntunu adlandırarkən, məhz Markiz de Sadın romanlarından təsirlənmiş və elmə "sadizm" terminini gətirmişdir.
De Sad azadlıq aşiqi olduğunu iddia etsə də, ümumilikdə 32 ilini müxtəlif həbsxanalarda və ruhi xəstəxanalarda keçirib.
O, həm kral rejimi, həm Fransa İnqilabı, həm də Napoleon Bonapartın dövründə məhbus olub.
Onun məşhur və ən amansız əsəri olan "Sodomun 120 günü" kitabını Bastiliya həbsxanasında olarkən, keşikçilər tapmasın deyə, gizlicə tədarük etdiyi 12 metrlik dar bir kağız rulonuna olduqca xırda xətlə yazmışdır.
Kitablarında dəhşətli işgəncələr, qətllər və qəddarlıqlar təsvir etsə də, real həyatda Markiz de Sad heç vaxt qatil olmayıb.
Onun cinayətləri əsasən fahişələrlə qeyri-etik və amansız rəftar, zorakılıq və kilsəni təhqir etməkdən ibarət idi.
İnqilab illərində o, "həddindən artıq mülayimlik" və keçmiş zadəganlıq statusuna görə gilyotinlə ölüm cəzasına məhkum edilmişdi.
Lakin edam ediləcəyi günün bir gün əvvəlində inqilab lideri Robespyer devrildi və De Sad təsadüfən sağ qaldı.
1789-cu ildə Fransa İnqilabının rəmzi olan Bastiliya zindanının basqınından bir neçə gün əvvəl, De Sad pəncərədən xalqa "Burada məhbusları öldürürlər, gəlin bizə kömək edin!" deyə qışqıraraq iğtişaş qaldırmışdı.
Bu hərəkətinə görə onu dərhal başqa xəstəxanaya köçürmüşdülər.
Napoleon onun anonim şəkildə çap olunmuş "Justine" romanını oxuduqdan sonra qəzəblənmiş, kitabın müəllifinin tapılmasını əmr etmiş və De Sadı məhkəməsiz, ömürlük ruhi xəstəxanaya qapatmışdı.
Ömrünün son illərini keçirdiyi Şaranton ruhi xəstəxanasının müdiri onun fəaliyyətini reabilitasiya növü hesab edirdi.
De Sad digər ruhi xəstələri aktyor kimi istifadə edərək böyük teatr tamaşaları hazırlayır, Paris elitası isə bu tamaşaları izləməyə gəlirdi.
De Sad inanılmaz dərəcədə çox yazırdı, tarixdə ilk böyük qrafomanlardan sayılır. Həbsxanada kağız və mürəkkəb qadağan olunanda belə, o, öz qanı ilə divarlara və geyimlərinə yazmağa davam edirdi.
1772-ci ildə o, Marseldə bir neçə fahişəyə tərkibində güclü afrodizyak və zəhərli maddə olan şokoladlar vermişdi.
Qadınlar ağır zəhərləndiyi üçün De Sada qarşı sui-qəsd və qəsdən zəhərləmə ittihamı irəli sürülmüşdü. O deyirdi ki, "əgər şəhvət əxlaqsızlıqdırsa, o zaman mən kainatın ən böyük əxlaqsızıyam".
De Sad qatı ateist idi. Onun fikrincə, din insan azadlığını məhdudlaşdıran ən böyük zəncirdir. Əsərlərində din xadimlərini ən riyakar və gizli günahkar personajlar kimi təsvir edirdi.
Hələ 4 yaşında olarkən, anasının xidmət etdiyi sarayda Fransa kralının azyaşlı qohumu - şahzadə)ilə dalaşmış və onu amansızcasına döymüşdü.
Bu aqressiv xarakterinə görə onu cəza olaraq kəndə, əmisinin yanına göndərmişdilər.
Onu tərbiyə edən əmisi (Abbe de Sad) kilsə xadimi olsa da, olduqca ləyaqətsiz, əxlaqsız və eyş-işrət düşkünü bir həyat sürürdü.
Markiz de Sad böyüklərin bu ikiüzlülüyünü məhz uşaq yaşlarında əmisinin evində kəşf etmişdi.
Markiz evləndikdən sonra da əyləncəli və qalmaqallı həyatına davam edirdi.
Onun nüfuzlu qayınanası Xanım de Montrey ailənin adını təmizə çıxarmaq üçün kral ailəsindən xüsusi fərmanlar alaraq de Sadı dəfələrlə məhkəməsiz həbs etdirmişdi.
De Sad fəlsəfəsinə görə, təbiətdə "yaxşı" və "pis" yoxdur, yalnız güclünün zəifi məhv etməsi var.
O, insan qanunlarının təbiətin instinktlərinə qarşı çıxdığını və insanı bədbəxt etdiyini müdafiə edirdi.
Ədəbiyyatdakı profilindən fərqli olaraq, De Sad gəncliyində Yeddiillik müharibədə (1756–1763) iştirak etmiş, süvari kapitanı rütbəsinə qədər yüksəlmiş və kifayət qədər cəsur bir hərbçi kimi tanınmışdı.
O öldükdən sonra, böyük oğlu atasının qalan bütün çap olunmamış əlyazmalarını, o cümlədən 10 cildlik "Florbelin günləri" adlı nəhəng romanını cəmiyyətdə utanc yaratmasın deyə tonqalda yandırıb.
Vəsiyyətinə görə, o, heç bir dini ayin keçirilmədən, adsız bir meşədə dəfn olunmalı və qəbrinin üstündə palıd ağacı əkilməli idi ki, adı yer üzündən silinsin.
Lakin o, Şaranton qəbiristanlığında dəfn edildi, sonralar isə qəbri söküldü və sümükləri it-bata düşdü.
Ölümündən sonra təxminən 100 il boyunca onun kitablarının satışı və oxunması qadağan idi.
Lakin XX əsrdə dahi fransız şairi Giyom Apolliner və sürrealistlər onu "mütləq azadlığın simvolu" elan edərək yenidən dünya gündəminə gətirdilər.
İtalyan rejissoru Pyer Paolo Pazolininin çəkdiyi və kino tarixinin ən narahatlıq doğuran, qadağan olunmuş filmlərindən sayılan "Salo və ya Sodomun 120 günü" (1975) filmi birbaşa Markiz de Sadın eyniadlı əsərinin motivləri əsasında ekranlaşdırılıb.
Markiz de Sad sadəcə erotik və ya pornoqrafik əsərlər yazan bir yazıçı deyil, o, insan psixologiyasının ən qaranlıq künclərini, cəmiyyətin ikiüzlülüyünü və mütləq azadlığın gətirə biləcəyi dəhşətləri çılpaqlığı ilə göstərən radikal bir filosof idi.
