Bu gün danimarkalı şair və yazıçı, ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı laureatı Karl Adolf Gellerup doğum günüdür.
Kulis.az onun həyatı və yaradıclığı haqqında materialı təqdim edir.
Danimarka ədəbiyyatı dünya mədəniyyətinə bir çox böyük simalar bəxş edib.
Onların arasında həm öz dövrünün ziddiyyətlərini əks etdirən, həm də Şərq və Qərb fəlsəfəsini ustalıqla sintez edən xüsusi bir imza var: Karl Adolf Gellerup.
İndi adı unudulsa da, 1917-ci ildə ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görülən bu dahi yazıçı və şair sadəcə Danimarkanın deyil, bütün Avropanın intellektual mənzərəsini dəyişdirən qələm sahiblərindən biridir. Onun həyatı çətin axtarışlar, dini və fəlsəfi təkamüllər, yaradıcılığı isə insanın daxili dünyasına yönəlmiş dərin bir səyahətdir.
Karl Gellerup 1857-ci ildə Danimarkanın Presto şəhərində, keşiş ailəsində dünyaya göz açmışdı. Erkən yaşlarında atasını itirməsi və dindar bir mühitdə böyüməsi onun gələcək taleyinə böyük təsir göstərdi. Ailəsinin istəyi ilə ilahiyyat təhsili alsa da, daxilindəki azadlıq və həqiqət axtarışı onu tamam başqa bir səmtə yönəltdi. Universitet illərində dövrün məşhur tənqidçisi Georq Brandesin "Müasir sıçrayış" hərəkatından və Çarlz Darvinin təkamül nəzəriyyəsindən dərindən təsirləndi. Bu təsir onun teologiyadan uzaqlaşaraq ateizmə və radikal naturalizmə yönəlməsinə səbəb oldu. Gellerup artıq daxili bir qiyamın astanasında idi və bu qiyam onun ilk yaradıcılıq nümunələrində özünü büruzə verməyə başladı.
Yazıçının ilk mühüm əsərlərindən olan "Bir idealist" romanı onun bu daxili parçalanmasının və köhnə fəlsəfələrlə vidalaşmasının bədii təzahürü idi. O, əsərlərində insanın azadlığını, cəmiyyətin tabularına qarşı mübarizəsini ön plana çəkirdi. Lakin Gellerupun ruhu yalnız tənqid və naturalizmlə kifayətlənə bilməyəcək qədər geniş idi. Zaman keçdikcə o, naturalizmin gətirdiyi quru materializmdən yoruldu və insanın mənəvi dünyasını daha dərindən izah edə biləcək yeni bir fəlsəfə axtarışına çıxdı.
Bu axtarış onu Almaniyaya və alman mədəniyyətinə yaxınlaşdırdı. 1892-ci ildə Drezdenə köçən yazıçı ömrünün sonuna qədər orada yaşadı, hətta əsərlərinin bir çoxunu birbaşa alman dilində qələmə aldı. Almaniyada o, Artur Şopenhauerin fəlsəfəsi ilə tanış oldu və bu tanışlıq onun yaradıcılığında ikinci böyük dönüş nöqtəsi yaratdı. Şopenhauer vasitəsilə Gellerup Şərq fəlsəfəsinə, xüsusilə Buddizmə və hinduizm mətnlərinə heyran oldu.
Gellerupun yaradıcılığının zirvəsi hesab olunan və ona dünya şöhrəti qazandıran "Zəvvar Kamanita" romanı məhz bu heyranlığın bəhrəsidir. Bu əsər dünya ədəbiyyatında buddizm fəlsəfəsini, reenkarnasiya (ruhların qayıdışı) və nirvana anlayışlarını Qərb oxucusuna ən gözəl, ən poetik şəkildə çatdıran şah əsərlərdən biridir. Romanda gənc Kamanitanın maddi zənginlik və eşq axtarışından başlayıb, Buddanın təlimləri vasitəsilə mənəvi azadlığa və əbədi sükunətə ucalan yolu təsvir olunur. Gellerup bu əsəri ilə sübut etdi ki, o, sadəcə hekayə danışmır, həm də insan ruhunun fəlsəfi xəritəsini çəkir.
Karl Gellerupun digər mühüm əsəri olan "Dəyirman" romanı isə insanın vicdan əzabı, günah və bağışlanma mövzularını araşdıran melodramatik və eyni zamanda psixoloji bir dramdır. Onun həm poeziyasında, həm də dramlarında insanın kainatdakı yeri, sevginin fədakar gücü və mənəvi saflaşma ideyası qırmızı xətlə keçirdi.
1917-ci ildə İsveç Akademiyası ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatını Karl Gellerupa (həmyerlisi Henrik Pontoppidan ilə birlikdə) təqdim edərkən onun "çoxşaxəli, zəngin və yüksək ideallarla zənginləşdirilmiş poeziyasını" xüsusi qeyd etmişdi.
Bu mükafat onun həm Danimarka, həm də alman mədəniyyətləri arasında qurduğu mənəvi körpünün və bəşəri ideallarının ən ali təsdiqi idi.
Karl Adolf Gellerup 1919-cu ildə Almaniyada vəfat etdi. O, özündən sonra zəngin bir ədəbi irs - romanlar, pyeslər, şeirlər və fəlsəfi esselər qoyub getdi.
Gellerupun həyatı və yaradıcılığı bizə öyrədir ki, həqiqi sənətkar heç vaxt tapdığı ilkin doğrularla kifayətlənməməli, ömrünün sonuna qədər mənəvi işığın və daxili harmoniyanın axtarışında olmalıdır.
