Kulis.az Xalq yazıçısı Kamal Abdullanın 2015-ci ildə Rusiyada çap olunmuş “Platon, deyəsən, xəstələnib…” kitabı haqqında filosof Rəhman Bədəlov və yazıçı, ssenarist Toğrul Cuvarlının birgə həmmüəllifliyi ilə yazılmış "Bu dünyada ən önəmi şey sual vermək, soruşmaqdır…" yazısını təqdim edir.
Həyat və Kitab, Kitab və Həyat
Adi şüurda bunlar çox vaxt bir-biriylə kəsişməyən, ayrıca və öz həyatını yaşayan dünyalardır. Bəzən elə də deyirlər: “Bu, həyatda olası şey deyil, olsa-olsa, kitablarda var”, yaxud filankəs “kitab adamıdır”, həyatdan anladığı yoxdur. Guya Həyat ayrı, Kirab ayrıymış.
Halbuki Kitab nə az, nə çox, insanın və insanlığın sımsıx sıxışdırılmış tarixidir. Hər necə adlansa da, nə varsa sözlə, Kitabla möhürlənib və başlanıb, Həyat Kitabda əksini, qaydasını tapıb; Kitab bu qaydanı qoruyub, qayda köhnəlincə də dəyişdirilməsini pıçıldayıb və olub ki, irəli aparacaq yolu öncədən duyub.
Kitab yanıla da bilərdi. Kitaba arxayın olan həyat dayana, donub qala da bilərdi. Kitab canlı həyatdan ürküb muncuq oyununa çevrilə bilərdi. Hessenin “Muncuq oyunu” bunun necə baş verdiyini, həyatla üzləşməyin hansı dramatik sonuçlar doğurduğunu həmişə xatırladacaq kitabdır.
Böyük kitabxanalarda hələ də foliantlar – qədim kitabların iri cildləri saxlanılır. Amma Kitab artıq daha çox və daha tez bilgisayarlara “köçür”, bu sonsuz aləmin künc-bucağında gizlənir. Virtual olanın – xəyal olanın harda bitdiyini, gerçəyin harda başlandığını bilmək get-gedə çətinləşir. Bir yandan da işləri daha çox dolaşdıran postmodern var. Kitab özü-özünü ələ salmağa başlayıb, Həyatsa ayılıb ki, Mətn elə onun özüymüş. Haraya baxsan, Həyatın Kitab variantıyla üzləşirsən. Bir çox insan onların yerinə məhz cansız Kitabın danışıb-davrandığının fərqinə varmır. Üstəlik, birbaşa deyil, dolayı yolla, Həyatın canlı toxumalarınının canını alan donmuş düşüncələrlə davrandığını gözardı edir.
Həyatla Kitab arasındakı bir çox körpüdən biri də bədii ədəbiyyat, indi deyilən kimi, uydurma (fiction) ədəbiyyatdır. Kimsə əminliklə deyir ki, yazıçı Kitabı yox, Həyatı bilməlidir. Deyir ki, yazıcının işi başqa kitablarda yazılanları çeynəyib qaytarmaq deyil, Həyatın özünü izləmək, təsvir etmək, yenidən anlatmaqdır. Başqalarısa əminliklə deyirlər ki, nə varsa, Kİtabda var, sadəcə, irəli getmək, olub-bitəni həyatla sınağa çəkmək lazımdır.
Kamal Abdullanın yaradıcılığıyla yeni tanışlıq bizi bütün bu bir az çəkuzantıya çevrilən düşüncələrin “caynağına” keçirdi. O, Azərbaycanın ən böyük və seçilən nasirlərindən biridir. Bu dəfə onun Moskvanın “Xudojestvennaya literatura” nəşriyyatında çapdan çıxmış “Platon, deyəsən, xəstələnib…” («Платон, кажется, заболел...») hekayəsinə diqqət yetirəcəyik.
Yazıçı Kamal Abdulla fenomeni son dərəcə maraqlıdır. Ən azı, ona görə ki, burada məhz Kitabdan söz gedir. Çox sayda ciddi elmi araşdırmaları olan bir alimin birdən-birə böyük ədəbiyyata gəlişi və parlaq ədəbi mətnlərin müəllifinə çevrilməsi azrastlanan olaydır.
Humanitar yönümlü elm adamı deyincə, mətnləri incələyən, müqayisə edən, onlarda gizlənmiş anlamları üzə çıxaran insan göz önündə canlanır. O, inadkar bir detektiv kimi, həmin anlamları araştırır, mətnlərin yazıldığı dönəmi anlamağa çalışır. Bu dönəm sımsıx sıxışdırılınca bir çağa dönür. Elə an yetişir ki, mövcud çərçivə alimə dar gəlir, axı elm bəlli hüdudlardan çıxa bilməz, çıxarsa, orada elmdən əsər-əlamət qalmaz. Sərt elmi prosedurlar çərçivəsindən çıxmamaq xəyal gücünü hüdudlandırmaq deməkdir, amma Kamal Abdulla həmin hüdudları aşmaq, xəyal gücünə qol-qanad vermək qərarına gəlir, beləcə, sərbəst şəkildə mətndən mətnə, çağdan çağa adlaya bilir. O bu mətnləri öz zamanına qapadılmış kimi deyil, həmin zamanın hüdudlarını aşan kimi də açıb göstərmək istəyib. Beləcə, gəlib Kitaba üz tutub. O bu mətnləri “dilləndirmək”, böyük zamanda necə yaşadığını bilmək üçün onlarla həmsöhbət olmaq, onları anlamaq, duymaq istəyib. Böyük zamanı mədəniyyətin qeyri-Evklid məkanı adlandırmaq olar. Kamalın hekayə qəhrəmanlarından biri elə belə də deyir: “Hər əsrin, hər çağın, hər ölkənin, hər insanın öz şəxsi və fərdi zamanı var. Zamanlar birləşincə, Vahid Böyük Zaman yaranır”. Humanitar sahə aliminin daxilində, beləcə, yazıçı doğur. Həyat bu yazıcının gözündə Dünya Kitabxanasına bənzəyir (sevdiyi Borhesin təsiri), ancaq dünyadan da ayrılmır və dünyanın dərin anlamlarını tapıb üzə çıxarır. Kamal Abdulla Kitab, Böyük Kitab və öz əsərləri arasındakı sərhədi asanlıqla keçir. O, uzun illər boyunca “Dədə Qorqud” dastanlarını öyrənib, türklərin bu böyük kitabının incəliklərinə bələddir. Yazıçının öz etirafına görə, günlərin birində daha irəliyə getmək, dastanın durduğu yerdən hekayətini davam etdirmək istəyib, həm də lap çox istəyib. Cəsurca olduğu qədər də riskli istəkdir, ancaq illər ötüncə bu istəkdən “Yarımcıq əlyazma” kimi miqyaslı və dünyanın neçə-neçə xalqının dilinə çevrilmiş roman doğdu.
“Platon, deyəsən, xəstələnib…” kitabında müxtəlif illərdə yazılmış 17 hekayə toplanıb. Bu hekayələr Kamal Abdullanın yaradıcılığına açılan incə naxışlı və haşiyəli qədim kitabı xatıladır və hələ yazılacaq romanların müjdəçisi kimi görünür. Ancaq elə qapının önündəcə dayanmaq, yazıçı xəyalının yaratdığı zərif, sirli və anlamlı naxışlarından da uzun-uzun həzz almaq olar. Oxuduqca kitabdakı bir çox hekayənin bir-biriylə daxili bağlılığına heyran qalırsan. Bir hekayədə başlanan mövzu qəfildən bir başqa hekayədə peyda olur, amma artıq havası da bir az başqadır. Hekayələr insanı mat qoyacaq səviyyədə bir-biriylə səsləşir.
Kamal Abdulla incə duyumlu və yetənəkli bir insan qədər həyatı bilir. Bu insan tam tarıma çəkilərək gərilmiş halda, bəzən əzab çəkə-çəkə öz içində, başqalarıyla təmasda, nəhayət, onun dövri-bərindəki bütün həyatın içində özünü anlamaq istəyir.
Onun “Kiçik həyətin əhvalatları” hekayələr silsiləsində (haqqında söz açdığımız kitabda həmin hekayələrin bir qismi əksini tapıb) həyat “özü-özlüyündə”, öz təbii axarında, qəfil dönüşləri, gözlənilməzlikləriylə izlənir. Nə qədər ustalıqla gerçəkləşdirilsə də gerçəkliyin “fotoşəklini çəkmək” onluq deyil. Bu üzdən, “Kiçik həyətin əhvalatları”nda daim özünəməxsus bir ”kitab qurdu” - müşahidəçi müəllif var. O, özünü haqqında söz açdığı adamların yerində təsəvvür etməklə bərabər, eyni zamanda bu əhvalatların simvolik olduğunu, ən adidən-adi adamın da öz sevgisini, öz ayrılığını, öz xəyanət və peşmanlığını yaşadığını göstərir. Hər hansı başqa yazıçı bu qədər dərinə getməz, sözə hakim olmasını, dünyanı ənənəvi bədii şəkildə əks etdirməsini yetərli sayardı.
Kamal Abdullanı başqalarına qətiyyən bənzətməyən, öz səsi olan yazıcıya çevirən başlıca bir özəllik var, o da onun anlamaq və anlatmaq tərzidir. Hər hansı mətndə həyat gizlənir, çünki Kitab, gerçək Kitab həmişə həyatın sirrinə sayqısını əsirgəməz. Ancaq həyatdakı istənilən olay nə qədər fərqli və mürəkkəb olsa da, onu bilib-anlayınca asanlıqla mətnə çevrilir. Bu arayış sürəkli və aramsızdır. Amma tam gerçək ortaya çıxınca və onu tapdığınızı düşününcə özünüzü yeni bir labirintdə tapırsınız. Sual doğur: Bu düşüncələrin labirintidir, yoxsa duyğuların? Di gəl, bir cavab ağlınıza gəlincə, labirintdən çıxdığını düşününcə, neçə-neçə başqa tapmacayla üzləşirsiniz.
Fikrimizcə, toplunun ən yaxşı hekayələrindən biri elə “Labirint” adlanır. Cinayət baş verib. Üstünü açmaq istəyəndə, oxucunun gözü önündən saysız-hesabsız kişi və qadın keçir. Bir cütün digərini əvəzləməsi, demək olar, sonsuzadək sürür (şərti olaraq, sonuncu cütü simvolik işarələrlə vermək olar). Onlar bir-birini anlamağa, bir-birlərini öyrənməyə çalışır, talelərinin təsadüfən kəsişmədiyini sübuta yetirəcək o tək sözü-parolu axtarır, mövcudluğundan belə xəbərsiz olduqları labirintə düşür, ondan çıxmağa cəhd göstərirlər; bəziləri labirintdə ilişib qalır, digərləri isə çıxış yolu axtarmağa davam edir. Bütün bu hekayələr, əslində, hekayə də deyil, sadəcə ipucu, hekayə üçün çərçivədir. Gerisini biz çözməliyik, axı bunlar özü-özlüyündə hekayə deyil - Tesey, Ariadna, Minotavr haqqında qədim yunan mifindən doğub-törəyib. Burada Kamal Abdulla postmodern ənənənin birbaşa varisidir. Həmin ənənəyə görə, suç insan talelərinin sirli pərçiminə baş vurnaq üçün, sadəcə, bir bəhanədir.
Sonda yazıçı bir neçə məsləhət verməyi özünə rəva görür. Düzdür, bu məsləhətlər daha çox ironik ruhdadır və bədii (çoxanlamlı) sözün hüdudlarından çıxmır. O, xəbərdarlıq edir ki, sənin Ariadnan gərəkən zamanda gərəkən yerdə olmaya bilər, amma bunun əksi də mümkündür və kaş ki sənin Ariadnan əlindəki ip yumağıyla doğru zamanda və doğru yerdə yanındaca olsun.
Bütövlükdə Kamalın yaradıcılığında miflərə istinad az deyil. O, epik irsi, başqa xalqların mifoloji arxetip və motivlərinin yenidən yozulmasını, inkişafını izləyir. Yazıçı vaxtilə onu valeh etmiş miflərin interpretatoru olmağı sevir. Biz bu miflərin yenidən düşünülməsinə, hətta Misir və ya qədim yunan miflərinin sərbəst nəqlində olduğu kimi, özünəməxsus şəkildə “mənimsənilməsinə” tez-tez şahid oluruq. Bəzən bunlar bir-iki səhifəyə də sığır.
Duyğuları sızladan “Xaron, mərhəmətli Xaron” hekayəsi Alber Kamyunun yaddaşsızlığın dəhşəti haqqındakı fikirlərindən qaynaqlanıb (bu mövzu Kamalın hekayələrində dəfələrlə təkrarlanır). Qadın həmişə amansız olan Xaronu rüşvətlə - pul və yalvarışla ələ almağa çalışır. Məqsədi yer üzündəki yaşam yaddaşını axirət dünyasında da qorumaqdır. Beləcə, bu qadın öz yaddaşı ilə birlikdə Aid səltənətinə daxil olur, Xaronun üzündəsə qəfilr təbəssüm görünür. Bu, mifoloji mövzuda etüddən daha geniş və dərin təsir bağışlamırmı? “Parisin seçimi” hekayəsindəki Parissə, ilkin qaynağın əksinə olaraq, Heranı seçir, axı Hera ona dünya üzərində hakimiyyət vəd edir. Bu da yazıçı ironiyası, bizim dünyamızdan o çağlara “salam” kimi görünür.
Yenə də sual doğur: Kimdir Kamal Abdulla? Postmodernizmin inanclı və sadiq tərəfdarı? Sehrli realist (gerçəkçi)? Azərbaycan nəsrinin yenilikçisi? Bəlli dərəcədə hə. Doğrudan da sehr var, fantastika elementi var. Doğrudan da fəlsəfi məsələlər var. Ancaq yenə ələ gəlməyən, hansısa “izm”ə heş uyğun gələ bilməyən nəsə var. Rahat bir Prokrust yatağıdır, di gəl, hər dəfə nəsə sığışmayacaq oraya və nəsə kənarda qalacaq (Prokrust qədim yunan mifologiyasında quldur obrazıdır. Yolçuları gecələmək üçün yatağına aparır və kəsib yatağın ölçüsünə uyğunlaşdırırmış. Canlı, mürəkkəb reallığı qurama və sərt bir sxemə, qəlibə salmaq cəhdi anlamında işlənir – red.). Onun hekayələrinin anlam və məzmununa bir sərhəd cızmaq mümkün deyil (məktəbdə əzbərlədilən “hekayədən doğan əsas fikir nədir” sualına cavab deyil, axı). Fikir duyğuya, duyğu da hansısa anlaşılmaz və qeyri-müəyyən düşüncəyə çevrilir. Hətta risk edib deyə bilərik ki, heç yazıcının özü də “hekayəniz nə haqdadır” kimi sadəlövhcəsinə və dikinə ünvanlanan suala bəzən cavab tapa bilməz. Axı Kamalın hekayələri, az qala, həmişə çoxlaylıdır. Bu halda ən önəmli layı necə tapasan? Kamal Abdulla ironiyalıdır, onda parodiya sezməzsən, çünki istehzası sırınmır. Bu ironiya bəzən açıqca gözə çarpsa da, şox vaxt kədərlidir, o üzdən,ə bir şey düşünürsən, başqa şey çıxır, özünə baxanda da, ekizini görürsən. Başlayırsan cavab axtarmağa, “Sirri-zəmanə”ni” tapırsan.
Toplu “Adaşlar” hekayəsiylə başlayır. Bu hekayə Borhesə həsr olunub. Yuxudamı, ayıq vaxtındamı, oğlan eyvanda tullanıb-düşür. Ana qışqırır ki, eyvan uça bilər; eyvan gerçəkdən uçur, amma yalnız oğlanın xəyallarında uçmaq üçün uçur. Ana da elə deyinməyindədir ki, bəsdir dəcəllik elədin. Belə başlanğıcda, istər yuxu, istərsə gerçəklik olsun, insan uşaqlığını keçirdiyi yerə qayıda bilər, hər şey o cürdür, ya da elə ola bilər və öz ekizinizlə qarşılaşmaq, onunla birgə Mirzə Fətəli küçəsiylə gedib, Mirzəğa Əliyev səmtinə dönmək mümkündür. Ekizinizlə keçmişi yada salıb, həlak olmuş dostunuzu xatırlayıb, ardından bir-birinizdənmi, yoxsa keçmişinizin bir bölümündənmi ayrıla bilərsiniz. Həyatı yuxuyla gerçəklik arasındakı kövrək sərhəd kimi yaşamaq duyğusu bu toplunun çòx hekayəsində var. “Kamera Teatrı”nda hekayə qəhrəmanı yuxusundan qopub gələn bir qadınla rastlaşır və qadın onu “alışdığı” həyata qaytarır. Ancaq haraya – bir başqa yuxular və gerçəklər dünyasına? Yoxsa elə öz yuxusuna? Hekayənin canı da məhz yaşanmış dünyanın həmişəlik geridə - get-gedə artan yaddaşsızlıqda qalan xiffətidir.
Kamal Abdulla şeirlərindən birində elə belə də soruşur: doğrudanmı bizim hamımız Allahın yuxularıyıq? Başqa hekayəsində gəncliyi eyni vaxta düşənlərin sonrakı yaşamından, hərəsinin bir tərəfə dağılmasından və artıq birinin yasına toplaşmalarından söz açılır. Bir vaxtlar hər birinin öz ayaması varmış, lağlağı və gerçəklikdən uzaq taxma adlarmış. “Daz Bağır sıx saçlıymış, “cırtdan” Ağaqulu, əslində, yekəpər biriymiş, “gombul” Hənifə heç də kök deyilmiş, təkcə Babacana elə Babacan deyirlərmiş, Heç kim ona “karlik” deməzmiş. İndi mat qalırlar ki, burda, yas mərasimində gombul Hənifə ona “karlik” deyir, dünyanın ən hündür karliki” sayır, üstəlik, bunu Babacanın şəxsən özünün ona söylədiyini də əlavə edir. Hələ bir onu da deyir ki, Babacan evliliyinin ilk gecəsində olub-bitənləri də ona danışıb. Heç kimin səsi çıxmır. Gombul Hənifənin etirafı heç kimə xoş gəlmir, amma bunu üzə vurmayıb susurlar. İroniya yeni çalarlar qazanır; Hənifə həm şən, həm nadinc, həm də kədərli görünür, - hər necə olsa da yas mərasimidir, axı. Düzdür, ağzına gələni danışmaq olardı, mərasimə qatılanlar onsuz da susacaq və mərhumun divardakı portretinin onlara diqqətlə göz qoyduğunu sezməyəcəkdilər.
Və şəkildəki Babacan dözmür: portretinin gözləriylə baxdıqca baxıb, sonra da fotoşəklindən tullanaraq döşəməyə düşür, ardından da yüksəyə tullanıb, var gücüylə özünü toplayır və Hənifənin sifətinə tüpürür. Sonra da geri-şəklinə qayıdır. Belə ola bilər, sizcə? Ola bilər. Yüksk ədalətin nişanəsidirsə, nədən olmasın?! Həm də o üzdən ola bilər ki, başqasının sirlərini yaymazlar. Bunun belə olub-olmadığı da heç vaxt bilinməyəcək, ancaq Babacanın arvadı qonaqları yola salarkən, sözgəzdrən qadına əl verməyəcək, elə gombul Hənifənin də xeyli bədbəxt biri olduğu üzə çıxacaq. Yazıçı bütün bu olub-bitənləri, demək olar, sonadək işləyir. Niyə “sonadək“? Çünki “son” yalnız nağıllarda olur.
Gerçəkdən, Kamal Abdullanın hekayələrində nə desən, ola bilər. Amma "dəvə yağışı" ola bilərmi (yetkin yaşlılar üçün möhtəşəm hekayədir, möhkəm ironiyası var. İncə ruhuna baxınca da, elə bil uşaqlara ünvanlanmış nağıldır)?.
Və qıza “sənə uçmağı öyrədəcəyəm” deyən cin onu quyudan çıxarıb apara bilərmi? Yeri gəlmişkən, "Mənə uçmağı öyrət" hekayəsindəki bu quyu o qədər canlı, canayaxın, görüntülü və inandırıcıdır ki, onun gerçək olduğunu düşünürsən. Və yazıçının ironiya ilə qurduğu “Qədim mayyalara cavab" hekayəsində isə O, sanki oxucularla məzələnir. İlk cümlələr belə absurd həddə gülməlidir: “Dünyanın axırından sonrakı günün söhbətidir. Hələ eralardan əvvəl qəribə bir uzaqgörənliklə qədim mayya xalqı dünənki gün üçün dünyanın dağılacağını vəd etmişdi”. Ən maraqlı olan da yeni bir ironiya qatının diqqət çəkməsidir: hekayəçi qərara gəlir ki, başqa vaxt ağlına belə gəlməyəcək bir şey etsin. Hətta adi bir dilənçini, təxminən on beş-on altı yaşlı oğlanı zorla evinə aparır, onu yedirib-içirir, sevimli müəlliminin və sevgilisinin ona xəyanəti barədə ürək sözlərini dinləyir. Bu durum Babacanın fotoşəkildən tullanması qədər inanılmazdır, amma qalan hər şeyə kimsə təəccüblənməz. Oğlanın sözlərinə görə, onun qonşusu, yaşlı və xəstəliyi üzündən yatağa məhkum Mustafa kişi heç vaxt üzünü görmədiyi atasına bənzəyir. Buna inanmaqdan ötrü qədim mayya xalqının heç bir təxmininə ehtiyac qalmır.
İroniyanı daha bir səviyyəsi. Kiplinqdə paralel və heç vaxt kəsişməyən yollarla gedən Şərq və Qərb (mədəniyyətin Evklid məkanı?) Kamal Abdullada, sadəcə, ekizlərdir və adi ekiz də deyil, bir-birini əvəzləyən, hətta bunun fərqində də olmaya bilən ekizlərdir. Şəhər Universitetinin Böyük Möhürünün qoruyucusu, professor Kornelius Yer kürəsnin mərkəzini tapr. Bu mərkəz harada olsa yaxşıdır? Düppədüz şəhərin baş meydanında. Bu meydanın açılışında çox mübahisələr olur, krallar, sultanlar bəhsə girişirlər. Habsburqlardan Susqun Vilhelm və Osmanlı sultanı VI Əhməd, Papa və kardinallar, alimlər və yalancı üləmalar mərkəzin bu meydanda olub-olmadığını çəkişirlər.
Nəhayət, Korneliusun kəşfini dünyanın bütün alimləri və bir çox ölkə hökmdarları tanıyırlar. Və… Kornelius ölərkən gerçək adının Hacı Mir Həsən Səyyah olduğunu xatırlayır. Doğrudan da səyyahmış, dünyanı dolaşırmış, ancaq indi ölüm ayağında Həsən Səyyaha vəsiyyət edir ki, bu işə nöqtə qoysun, ancaq adının Kornelius olduğuyla da razılaşsın. Oxucu çaşıb qalır. Kornelius Həsən Səyyah olmalıdır, yoxsa Həsən Səyyah Konelius? Amma nə fərqi var, axı? Yalnız axmaqlar Yerin mərkəzinin Qərbdə, yoxsa Şərqdə olduğu barədə çəkişə bilərlər. Axı mərkəz hər yerdədir, harada meydan varsa, adamlar haraya toplaşırlarsa, elə orada - dərd və iztirabın ən yoğun olduğu məkandadır. Düşünəndə ki “Yerin mərkəzinin” orda yox, burda olduğunu sübuta yetirmək üçün nə qədər nizə qırılıb, nə qədər qan tökülüb, ironiya acı bir hal alır, az qala, ironiya olmaqdan çıxır. Burada təkcə ironiya deyil, obrazın siyasi tilsimi də önəmlidir.. Hekayə qar yağışından, qar lopalarının 1784-cü ili ağuşuna almasından başlanır. Elə həmin qar Korneliusun uşaqlıq xatirələrinə də yağır. Xatirələrində o, ölü atasının yanından ötüb keçsə də, onu tanıdığını büruzə verməməlidir, çünki yaddaş məhvə aparır, bilərəkdən unutmaqsa qurtuluşa. Bu, Yer üzünün ən qorxunc yeri deyilsə, nədir?
Kamalın bənzərsizliyi məhz bundadır ki, bəzi hekayələrini sanki gözlə görünməz toz örtüb və bu toz başqa bir dərinliyi gizlədir. Tozu üfürüncə hekayənin fəlsəfi qatı üzə çıxır. Bir daha üfürüncə də altındakı gerçək poeziyanı görürsən.
Sonra həqiqətin əbədi axtarıcısı olan həmin Səyyah “Sirri-zəmanə” hekayəsində bir anlıq görünüb yoxa çıxır və xoşbəxtlik düsturunu, hətta ölümsüzlük düsturunu kəşf etmiş Səvvab Təbriziyə çevrilir. İndi bundan ötrü, Bakıdan Mərdəkana qədər, vur-tut, 50 kilometr yolu qət etmək yetər.
Hekayənin qəhrəmanı olan alim azdanışan, nurani bir qocanın əlindən qədim, saralmış bir əlyazma alır. Şərtləşdikləri vaxtda, üç gün sonra əlyazmanı qocaya geri qaytaranda mistik bir hal yaşayır və ona elə gəlir ki, həmin bu qoca elə Səvvab Təbrizinin özüdür. “Xoşbəxtliyin sirri tapılıbsa, öz zamanında qalmalıdır, başqa zamana keçə bilməz”, - qoca ona belə deyir və əlavə edir ki, yalnız Səvvab Təbrizi zamanda səyahətə çıxa bilirdi. Hekayənin qəhrəmanına elə gəlir ki, deyəsən, bu qoca Səvvab Təbrizinin özüdür ki var. Amma niyə axsamır? Əlyazmanın müəllifi axsayırdı, axı. Və hekayənin son nöqtəsində öyrənirik ki, qoca Xeybər elə Səvvabmış: “Gedərkən möhkəmcə ayağını çəkib bu qoca axsayırdı”.
Burada eyhamların - allüziyaların ardıcıllığı açıq-aydın sezilir: gizli imam motivi də, şagirdlərini əsas sualla - “o niyə getdi” sualıyla baş-başa qoyub səhnədən çəkilən böyük sufilər də. Düzünə qalsa, hər bir gedişin öz sirri var. Hekayənin ovsunundan bir qədər uzaqlaşaraq, divardakı xalçadan düşən və o möhtəşəm nurani qocanın ayaqlarına sürtünən yetərincə bayağı ceyran obrazını xatırlarkən, zarafatla demək olar ki, mətn ikili təsir bağışlayır. Bir yandan Xeybər baba İlf və Petrovdakı “Robindranat Taqorun şagirdi” obrazını yada salır. O biri yandan da, əlinizi ürəyinizin üstünə qoyub söyləyin: hər zaman rastlaşaşmaq ehtimalınız olan, sanki həmişə həyatdakı bütün sualların cavabını bilən nurlu qocaları heç görmədiyinizi iddia edə bilərsinizmi?
Kamal Abdulla heç vaxt tək bir baxışı yetərli saymır. О, demək olar, zen-buddizmdəki kimi, aramsız suallar verir və ümid edir ki, inadla təkrarlanan sualların doğurduğu meditasiya həqiqəti üzə çıxaracaq. İroniya, lağlağı, istehza sentimentallığa yer qoymaycaq. Kamalın ən incə, ən duyarlı hekayələrində də sentimentallıqdan əsər-əlamət yoxdur.
Kamalın nəsrində kədər çoxdur, amma ümidsizliyə qapılmaqdan da söhbət gedə bilməz. Deyəsən, bunun səbəbini də bilirik. Mədəni məkan adi yaşam məkanından genişdir. Yazıçı, sözün hərfi anlamında, mədəniyyətdə yuva qurub, orda yaşayır, oranın hər günc-bucağına bələddir. Və insanlar ona məxsus bu məkanda başlarına gələnlər unudulandan sonra da yaşayırlar. Bizə elə gəlir ki, onun həmin fərdi məkanında artıq axirət dünyasında olanlar da yaşamağa davam edirlər. Və “Platon, deyəsən, xəstələnib...” başlıqlı ürək titrədən hekayə , sadəcə, ölməkdə olan Sokrata baş çəkmədiyi üçün yanıb-yaxılan Platonun məzəli bəhanəsiylə bağlı deyil. Platon özünü başqa biri sayıb tək bir bəhanə uydurur: "Platon, deyəsən, xəstələnib...”. Üstəlik, bu, Füzulinin bir ekizi olmasıyla da bağlı deyil, hər şeydən öncə həm ölmüş, həm də ölməmiş kimi görünən (oxucu bu sualla da baş-baça qalır), amma böyük ehtimalla, hələ yaşayan bir müəllim haqqındadır. Axı mədəniyyət məkanında heç kim ölmür və həmişə yaşayır.
Bəlkə də məsələ postmodernizmdədir – azadlıq və uydurmalara yol açan postmoderndə. Hər hansı postmodern yazıçı kimi, Kamal Abdulla da öz uydurmalarında tam sərbəstdir. Bir yazıçı olaraq, ona heyranlıq duyulmasının da səbəbi həmin azadlıqdır. Kamal Abdulla mistifikatordur – ovsunlayıcıdır və bununla öyünə bilər. Nə vaxt uydurduğunu, nə vaxt gerçəyi söylədiyini heç anlamaq olmur. Di gəl, bunun gerçəkdən bir önəmi varmı? O, hekayələrini anladarkən azaddır. Ancaq önəmli olan oxucunun da özünü azad hiss etməsi, oxuduqlarını yozub-anlarkən azadlığının dadını çıxarmasıdır. Kamalın bir dəfə dilinə gətirdiyi bir söz var: “Gecə yatağa uzanıb, səhər oyanmamaq anlaşılmaz bir şeydir”. Bu, ölüm xofu sayılmaz. O, suallarının hamısını soruşmadan dünyanı tərk etməkdən qorxur. O, həmin sullara cavab tapılmayacağını biləcək qədər müdrikdir. Amma sual soruşmağı kim yasaqlaya bilər ki? İnsanın azadlığı bəlkə elə bundadır?
Kamal Abdulla istər bir alim, istər yazıçı, istərsə ictimai xadim kimi bizim mədəniyyətdə önəmli rol oynamağa davam edir. Ancaq bəlkə də daha önəmlisi, bir humanist olaraq, daha doğrusu, İntibah – Oyanış anlamında bir insansevər olaraq, bizi dünya mədəniyyətinin dərinlərinə, dərin anlamlı mətnlərinə qaytarır və bircə şeydən çəkindirir: Heç bir kitabı toxunulmaz sayma, heç bir anlamı ehkam bilmə, bu dünyadakı bütün insanların ən önəmli işinin soruşmaq, aramsız sual vermək olduğunu anla, bu qəliz və çoxanlamlı dünyaya bir Sirr kimi bax və bu Sirrə heyranlıq duy, tərpənmədən dur onun önündə, bil ki, o Sirri açmaq sənlik deyil, sənlik olan sual vermək, soruşmaqdır.
"Literaturnaya qazeta" 2015
