Bu gün görkəmli fransız şair Artur Rembonun anım günüdür.

Kulis.az Sadiq İsmayılın onun həyat və yaradıcılığına dair yazısını təqdim edir.

Uşaqlıq dövrünün qaranlıq, dağınıq otaqlarından birində, divara söykədilmiş köhnə bir çamadanın içində tapılan solğun əlyazma kimi başladı hər şey...

Artur Rembo elə bir şairdir ki, onun haqqında danışarkən hər hansı akademik sərtlikdən, quru ədəbiyyatşünaslıq terminlərindən qaçmaq lazımdır. Çünki o, poeziyanı məktəb partalarından, salonların elit qoxusundan qoparıb küçənin tozuna, küləyin gurultusuna, insan ruhunun ən dərin və qorxulu zirzəmilərinə sürükləyən, on səkkiz il yaşayıb, sanki bir əsrlik üsyanı bir ömrə sığdıran nadir sənətkarlardan idi.

Onun həyatı cəmi otuz yeddi il sürdü, amma bu ömrün şairlik payı cəmi dörd-beş ilə sığdı. Şarlevil kimi balaca, darıxdırıcı, burjua əxlaqı ilə nəfəs alan bir fransız əyalətində dünyaya göz açmışdı. Anası Vitali Rembo sərt, quru, hissiyatsız bir qadın idi, evdə hər şey qayda-qanunla, intizamla idarə olunurdu. Artur isə bu boğucu mühitə dözə bilməyən, hər gecə pəncərədən uzaq ölkələrə, dənizlərə, azadlığa boylanan xəyalpərəstə bənzəyirdi.

Məktəbdə latın dilində yazdığı parlaq şeirlər müəllimlərini heyran edirdi, lakin bu dahi uşaq üçün qəlibə düşmüş təriflər artıq dar gəlirdi. O, klassik qaydaları mənimsəmişdi, çünki onları dağıtmağın yolunu öyrənmək istəyirdi.

O dövrün ədəbi aləminə məktublar yazaraq özünü dünyaya tanıtdırmağa çalışması, Şarlevilin monotonlaşmış havasından qaçmaq üçün etdiyi ilk üsyan cəhdləri idi.

Parisə ilk qaçışları, küçələrdə ac-susuz gəzmələri, kafelərdə yerli şairlərlə oturub onların bürüşük, köhnəlmiş düşüncələrinə yuxarıdan aşağı baxması onun necə qürurlu və heç nəyi tərəddüt etmədən rədd edən təbiətə malik olduğunu göstərirdi. Lakin Rembonun həyatındakı əsl qırılma nöqtəsi, şübhəsiz ki, dövrün digər böyük üsyançı şairi Pol Verlen ilə qarşılaşması oldu.

Verlen onun yaradıcılıq potensialını dərhal hiss etdi və Arturu Parisə dəvət etdi. Bu ikisi arasındakı münasibət zamanla ustad-şagird əlaqəsi olmaqdan çıxdı, həm yaradıcı, həm də dağıdıcı bir ehtiras fırtınasına çevrildi. Onlar Avropanı - Londonu, Brüsseli gəzirdilər. Bir tərəfdən inanılmaz dərəcədə məhsuldar yaradıcılıq dövrü yaşanır, digər tərəfdən isə spirt, absent, sinir böhranları və daimi qovğalar bu iki şairin həyatını cəhənnəmə döndərirdi. Brüsseldə baş verən o məşhur hadisə - Verlenin qısqanclıq və sərxoşluq içində Remboya tapançadan atəş açması və onu əlindən yaralaması bu qəribə dostluğun sonu oldu. Verlen həbsə girdi, Rembo isə Şarlvilə qayıdıb özünün ən böyük əsərlərindən birini - "Cəhənnəmdə bir mövsüm" kitabını yazdı. Bu əsər onun öz ruhu ilə hesablaşması, keçmiş günahlarından və sənət iddialarından təmizlənmək cəhdi idi.

Rembonun poeziyaya gətirdiyi ən böyük inqilab onun "görmə" prinsipi idi. Şair hesab edirdi ki, müəllif sadəcə gözəl sözlər düzən sənətkar deyil; müəllif bütün duyğuların uzunmüddətli, şüurlu şəkildə pozulması yolu ilə naməlum olanı kəşf edən bir bələdçidir. O, "Sərxoş gəmi" şeirini yazanda hələ dənizi görməmişdi, amma təxəyyülü və daxili gurultusu onu elə bir okeana sürükləmişdi ki, həqiqi dənizçilər belə o misralardakı duzun dadını, dalğanın şiddətini hiss edirdilər. Onun üçün sözlər artıq sadəcə məna daşıyıcısı deyildi; sözlər rənglər idi, səslər idi, toxunuşlar idi. "Samsarlar" şeirində sait səslərə rəng verməsi, hər hərfi bir aləmə çevirməsi ədəbiyyatda tamamilə yeni bir qapı açdı.

Lakin qəribə burasıdır ki, cəmi iyirmi yaşına çatanda Rembo poeziya ilə tamamilə vidalaşdı. Dünyanın bu gurultulu, saxta ədəbi salonlarından, bohemlikdən və şair adından elə bir anda imtina etdi ki, hamı bunu sadəcə şıltaqlıq kimi qəbul etdi. Amma bu, şıltaqlıq deyilmiş. Rembo sənətin həyatı xilas edə bilməyəcəyini, sözlərin reallığı dəyişdirməkdə aciz qaldığını dərk etmişdi. O, qələmi yerə qoydu və səyyah həyatına başladı.

Ondan sonrakı həyatı Avropanın kitabxanalarında yox, Afrikanın isti səhralarında, Ərəbistanın tozlu yollarında keçdi. O, qəhvə taciri, silah alverçisi, tərcüməçi, kəşfiyyatçı oldu. Harar şəhərində karvanlar basdı, yük daşıdı, günlərlə susuz qaldı, tənha və sərt bir həyat yaşadı.

Parisdəki ədəbi dərnəklər onun adını unutmağa başlayanda, Rembo Həsən bəy və ya digər adlar altında Afrikanın isti günəşi altında ticarət edirdi. Onun üçün poeziya artıq bitmiş, keçmişdə qalan bir xülya idi. Şair şeirləri barədə kimsə soruşanda belə ikrahla başını bulayır, "o uşaqlıq xatirəsidir" deyib keçirdi.

Ömrünün son illərində ayağında yaranan şiş - xərçəng xəstəliyi onu yenidən Fransaya qayıtmağa məcbur etdi. Marsel xəstəxanasında sağ ayağı amputasiya olundu. O ağrılı, ümidsiz günlərdə yanında yalnız bacısı İzabel vardı. Rembo həyatının son aylarında yenidən şeir yazmaq istədi, lakin qələm artıq onun əlinə tabe olmurdu. Yalnız kağıza yazdığı səssiz xahişlər, uzaq ölkələrə getmək arzuları qaldı. 1891-ci ilin noyabrında o, otuz yeddi yaşında gözlərini əbədi yumdu.

Artur Rembo yalnız bir şair deyil, insan ruhunun sınaq meydanı idi. O, gənc yaşda sənətin zirvəsinə dırmaşıb, oradan ətrafına baxdı və hər şeyin saxta olduğunu görüb aşağı tullandı. O, poeziyanı tərk etməklə bəlkə də tarixdə ən böyük şeirini yazdı - öz həyatını bir üsyan abidəsinə çevirdi. Bu gün onun misralarını oxuyarkən yenə də həmin o sərxoş gəminin dalğalarla döyüşməsini, uzaq və əlçatmaz sahillərə doğru irəlilədiyini hiss edirik. Rembo ölmədi, o sadəcə, heç kimin gedə bilmədiyi bir səfərə, daimi bir səyahətə çıxdı.

• Qardaşın öləndə nə vaxt güləcəyini haradan bilirsən? - Amerikalı şairdən postmodern silsilə
• Son çörək və son şərab - Məşhur rəssamın əsərindəki sirr
• "Frieze" tənqid hədəfində: müasir incəsənət, yoxsa varlı kolleksiyaçılar üçün bazar?