Bu gün fransız yazıçı Andre Bretonun doğum günüdür.
Kulis.az onun həyatı və yaradıcılığı haqqında maraqlı faktları təqdim edir.
Bəşəriyyət onu sadəcə şair kimi deyil, yuxuların və qadağan olunmuş arzuların memarı, sürrealizmin banisi kimi tanıyır. Lakin "Sürrealizmin manifesti"ni qələmə alan qətiyyətli əllərin arxasında cəmiyyətin o qədər də yaxından bələd olmadığı, ziddiyyətlərlə və heyranedici sirlərlə dolu bir həyat dayanır. Onun bioqrafiyası sadəcə faktların ardıcıllığı deyil, məntiqin diktaturasından qurtulmağa çalışan ruhun bənzərsiz səyahətidir.
Çox az adam bilir ki, incəsənətdə mütləq azadlığı təbliğ edən bu şəxsiyyətin gəncliyi xəstəxana palatalarında, qan və ölüm qoxusunun bir-birinə qarışdığı Birinci Dünya müharibəsi cəbhələrində keçib. Tibb və psixiatriya təhsili alan Breton, hərbi qospitalın nevrologiya şöbəsində çalışarkən mərmi şokundan əziyyət çəkən əsgərlərin sayıqlamalarını böyük maraqla müşahidə edirdi.
O, bu travmatik halüsinasiyaları sadəcə xəstəlik əlaməti kimi deyil, şüurüstü qatın qaranlıq künclərindən sızan həqiqət işığı kimi qəbul edirdi. Məhz həmin qospitalda gənc Andre Ziqmund Freydin psixoanaliz nəzəriyyəsi ilə tanış oldu və dərk etdi ki, reallıq adlandırdığımız məfhum şüuraltı okeanının səthindəki kiçik bir buzdağıdır. Bu kəşf sonradan bütün sürrealizm cərəyanının təməlinə çevriləcəkdi.
Bretonun sənətdə həyata keçirdiyi ən böyük inqilablardan biri "avtomatik yazı" texnikasını kəşf etməsi idi. O, həmkarı Filip Supo ilə birlikdə əxlaqın və cəmiyyətin tətbiq etdiyi senzuranı tamamilə sıradan çıxararaq, ağıla gələn hər bir düşüncəni heç bir məntiqi əlaqə axtarmadan fasiləsiz şəkildə kağıza köçürməyə başladı. Bu çılğın təcrübənin nəticəsində ədəbiyyat tarixinin ilk tam sürrealist mətni hesab edilən "Maqnit çölləri" əsəri yarandı. Breton inanırdı ki, sözlər şüurun qəti diktəsindən qurtulduqda öz əsl sehrli gücünü bərpa edir. O, ilk manifestində sürrealizmi yuxu və reallığın bir-birinə qarışaraq daha üstün bir reallıq – "sürreallıq" yaratdığı fəlsəfi məkan kimi təsvir edirdi.
Lakin olduqca paradoksal haldır ki, sənətdə mütləq azadlığı və anarxiyanı təbliğ edən bu hərəkatın lideri şəxsi münasibətlərdə son dərəcə avtoritar və diktator təbiətli bir insan idi. Sənət dairələrində onu əbəs yerə "Sürrealizmin Papası" adlandırmırdılar. O, qurduğu hərəkatın ideoloji saflığını qorumaq üçün amansız qaydalar tətbiq edir, kommersiya məqsədləri güdən və ya siyasi olaraq fərqli yola sapan ən yaxın dostlarını belə tərəddüd etmədən cərəyandan xaric edirdi.
Dahi rəssam Salvador Dalinin pula olan hədsiz sevgisini və şöhrətpərəstliyini qəbul edə bilməyən Breton, rəssamın adının hərflərinin yerini dəyişərək "Avida Dollars" ("Dollara həris") ləqəbini yaratmış və onu sürrealistlərin sıralarından amansızcasına qovmuşdu. Antonen Arto və Pol Elüar kimi simalar da zaman-zaman onun qəzəbinə tuş gəlmişdilər.
Onun ən məşhur əsəri – "Nadya" romanı isə adi sevgi hekayəsi deyil, Parisin səs-küylü küçələrində təsadüfən rastlaşdığı, reallıqla xülya arasında sərhədi tamamilə itirmiş qadınla yaşanan mistik təcrübədir. Nadya personajı sadəcə ilham pərisi deyildi; o, Bretonun yuxu ilə reallığın, xroniki dəliliklə dahiliyin necə bir-birinə qarışdığını sübut etmək üçün istifadə etdiyi canlı metafora idi. Bu kitab, həqiqətin ən çılpaq və gözlənilməz künclərini araşdıran bənzərsiz bir sənədli psixoanaliz gündəliyinə bənzəyir.
Andre Bretonun maraq dairəsi yalnız Avropanın sərhədləri ilə məhdudlaşmırdı. O, Afrikanın, Okeaniyanın və Amerikanın yerli xalqlarının ibtidai incəsənətinə dərindən valeh olmuşdu. Parisdəki mənzili qədim bütlərlə, şaman rituallarında istifadə edilən maskalarla və müxtəlif qitələrdən toplanmış nadir əşyalarla dolu sehrbaz otağını xatırladırdı. Siyasi cəhətdən də aktiv olan Breton, Meksikaya səfər edərək sürgündə olan Lev Trotski ilə görüşmüş və mütləq sənət azadlığını tələb edən ortaq manifest imzalamışdı.
Meksikada olarkən Frida Kalo ilə tanış olmuş, onun sənətinə valeh olaraq əsərlərini "bombanın ətrafına bağlanmış lent" adlandırmışdı.
Andre Bretonun maraq dairəsi yalnız Avropanın sərhədləri ilə məhdudlaşmırdı. O, Afrikanın, Okeaniyanın və Amerikanın yerli xalqlarının ibtidai incəsənətinə dərindən valeh olmuşdu. Parisdəki mənzili qədim bütlərlə, şaman rituallarında istifadə edilən maskalarla və müxtəlif qitələrdən toplanmış nadir əşyalarla dolu sehrbaz otağını xatırladırdı.
Siyasi cəhətdən də fəal olan Breton, Meksikaya səfər edərək sürgündə olan Lev Trotski ilə görüşmüş və mütləq sənət azadlığını tələb edən ortaq manifest imzalamışdı. Meksikada olarkən Frida Kalo ilə tanış olmuş, onun sənətinə heyran qalaraq əsərlərini "bombanın ətrafına bağlanmış lent" adlandırmışdı.
Ölümünə qədər öz fəlsəfi prinsiplərinə sadiq qalan Breton, kütləvi təslimiyyəti və insan zehninin standartlaşdırılmasını heç vaxt qəbul etmədi. Onun həyatı da elə yazdığı manifestləri kimi bütöv bir üsyan idi. Parisdəki məzar daşının üzərində həkk olunmuş "Mən heç kimi gözləmirəm" ifadəsi bu böyük dühahın dünyaya və ənənəvi gözləntilərə atdığı sonuncu üsyankar mesajıdır.
Andre Breton bir əsr əvvəl şüuraltının ağır qapılarını taybatay açdı və bəşəriyyəti o sirli otağa dəvət etdi; bu gün isə incəsənət həvəskarları hələ də o otaqdan süzülən yeni yuxuların işığında irəliləməyə davam edirlər.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/kulis_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
