Kulis.az Rəna Nevzatın yeni yazısını təqdim edir.

XXI əsrin Bakısı. Texnologiyanın, süni intellektin və rəqəmsal dünyanın hökm sürdüyü bir dövr. Amma insanın daxilindəki o qədim, o ibtidai boşluq hələ də dolmayıb: Möcüzəyə inam. İnsanlar hələ də bir toxunuşla sağalmaq, bir dua ilə varlanmaq, heç bir əziyyət çəkmədən xoşbəxtliyin zirvəsinə ucalmaq istəyirlər. Və harada ki tələb var, orada mütləq təklif də olacaq. Bu dəfə təklif, “Azerina” adı ilə səhnəyə çıxan, özünü “həyat təlimçisi”, “ruh həkimi” kimi təqdim edən Əfsanə Qasımlıdan gəldi. Lakin bu səhnənin pərdəarxasında baş verənlər, bu gün cəmiyyəti sadəcə təəccübləndirmir, həm də dərindən sarsıdır.

***

Bir müddət əvvəl sosial şəbəkələri silkələyən o video yadına düşür, yəqin. Böyük bir zal, saflığı, bəlkə də təslimiyyəti simvolizə edən geyimlərə bürünmüş insanlar. Qadınlar, kişilər... Onlar sadəcə oturmurdular. Onlar qəribə bir ekstaz halında idilər. Bədənlər titrəyir, qışqırıqlar qopur, kimsə ağlayaraq yerə yıxılır, kimsə sanki görünməz bir qüvvənin təsiri ilə çırpınırdı.

Kənardan baxanda bu mənzərə Hollivudun mistik trillerlərini və ya orta əsrlərin “şeytançıxarma” ayinlərini xatırladırdı. Amma bura nə orta əsrlər idi, nə də film çəkilişi. Bura real həyat, “Azerina”nın seansları idi.

Əfsanə Qasımlı bu seansları “təlim”, “enerji təmizlənməsi”, “blokların açılması” adlandırırdı. İnsanlara elə təlqin edilirdi ki, illərdir yığılan uğursuzluqlar, xəstəliklər, bədbəxtliklər məhz bu titrəmələr, bu ağlaşmalarla bədəndən çıxır. İnsan qrup halında olanda tənqidi düşüncəsini itirir, kütlənin emosional dalğasına qoşulur. Əfsanə xanım isə, görünür, bu mexanizmi mükəmməl mənimsəmişdi.

O, insanları ən zəif nöqtəsindən vururdu: Çarəsizlik. Həkimlərdən üzülən əl, borc içində batan ailə başçısı, şəxsi həyatında xoşbəxtlik tapa bilməyən gənc qadın... Onların hamısı “Azerina”nın yaratdığı bu teatrın aktyorlarına çevrilmişdilər. Lakin teatrın bileti heç də ucuz deyildi və tamaşanın sonu alqışlarla bitmirdi.

***

Bəlkə də hadisələrin ən tragikomik, ən absurd hissəsi “sehrli pulqabı” əfsanəsidir. Təsəvvür edin, XXI əsrdə insanlar bir dəri parçasına 250 manat pul ödəyirlər, sadəcə ona görə ki, kimsə onlara “bunu alsanız, içi öz-özünə pulla dolacaq” deyib.

Şikayətçilərdən birinin etirafı cəmiyyətimizin iqtisadi və psixoloji savadlılıq səviyyəsini çılpaqlığı ilə ortaya qoyur:

“Deyirdi ki, pulqabıları satıram və onları əldə etsəniz, içi pulla dolu olacaq. Qiymət 250 manat idi. Niyə bu qədər bahalı olduğunu soruşanda isə cavab verirdi ki, bu mənim çəkdiyim əziyyətə görədir. Bildirirdi ki, guya biz işləmədən, heç bir əmək sərf etmədən pul qazanacağıq”.

Burada dayanaq.

“Biz işləmədən, heç bir əmək sərf etmədən pul qazanacağıq".

Bu cümlə, əslində, bütün fırıldaqçılıq sxemlərinin təməl daşıdır. Piramidalardan tutmuş onlayn qumar oyunlarına, saxta investisiya fondlarından tutmuş, “Azerina”nın pulqabısına qədər, hamısı eyni arzuya xidmət edir: Havayı qazanc.

İnsanlar inanmaq istəyirdilər ki, Əfsanə Qasımlının “enerjisi” o pulqabını Mərkəzi Bankın filialına çevirəcək. Reallıq isə sərt oldu. Pulqabı boş qaldı. Nə göydən zənbillə dollar yağdı, nə də pulqabının içində manatlar çoxaldı. Qalan sadəcə 250 manatlıq boşluq və istifadə olunmuş duyğular oldu.

Əfsanə Qasımlının bu iddialara cavabı isə klassik manipulyasiya nümunəsidir:

“Pulqabını alırsan, içi dolur deməmişik. Elə olsaydı, hamı milyarder olardı".

Bu, qarşı tərəfi reallığı səhv anladığına inandırma taktikasıdır. Satış zamanı verilən vədlər, problem yarananda “siz məni düzgün başa düşmədiniz” bəhanəsi ilə əvəzlənir. O, insanların sadəlövhlüyünü indi özünə qalxan edir:

“Necə yəni inandınız? İnanmayaydınız!”

***

Bu qalmaqalı daha da maraqlı edən işin içinə tanınmış iş adamı, “Beauty Time” gözəllik salonları şəbəkəsinin rəhbəri Könül Həmzəyevanın adının qarışmasıdır. Bir vaxtlar, yəqin ki, əməkdaşlıq edən, bəlkə də bir-birinin reklamına dəstək verən iki qadın, indi barrikadaların əks tərəfindədirlər.

Əfsanə Qasımlı özünü qurban kimi təqdim edir:

“Hazırda Könül Həmzəyeva tərəfindən qurulan bir oyunun içindəyəm".

Bu iddia məsələni sadə fırıldaqçılıq hadisəsindən çıxarıb, “taxt oyunları” səviyyəsinə qaldırır. İki nüfuzlu qadın fiquru, iki fərqli dünya: Biri insanların xarici gözəlliyini formalaşdırır, digəri isə daxili dünyasını “düzəltdiyini” iddia edir.

Könül Həmzəyevanın bu işdəki rolu, ittihamların nə qədər əsaslı olduğu hüquq-mühafizə orqanlarının araşdırması nəticəsində bəlli olacaq. Lakin bu qarşıdurma sosial şəbəkə fenomenlərinin, “influencer” marketinqinin necə kövrək və təhlükəli zəmin üzərində qurulduğunu göstərir. Bu gün bir-birini tərifləyən, ortaq layihələr edən simalar sabah bir-birini ən ağır cinayətlərdə ittiham edə bilir. Və arada qalan yenə sadə izləyici, müştəri olur.

***

Sosial şəbəkələrdə şərhlər sel kimi axır. İnsanlar “Azerina”nın onları necə aldatdığını, külli miqdarda pullarını necə mənimsədiyini yazırlar. Şikayətlərin məzmunu təkcə 250 manatlıq pulqabılarla məhdudlaşmır. Burada bahalı seanslardan, nəticəsiz qalan “təmizlənmə” ayinlərindən, psixoloji travmalardan söhbət gedir.

Zərərçəkənlərin psixologiyası maraqlıdır. Onlar əvvəlcə utanırlar. Aldadıldıqlarını etiraf etmək, “mən sehrli pulqabıya inandım” demək çətindir. Amma bıçaq sümüyə dirənəndə, kütləvi narazılıq dalğası yarananda, sükut pozulur. İndi hamı danışır.

Bu hadisəni təhlil edərkən barmağı sadəcə Əfsanə Qasımlıya tuşlamaq məsələnin kökünü görməmək olardı. “Azerina” nəticədir, səbəb deyil. Səbəb cəmiyyətin özündədir.

Təhsil sistemindən tutmuş ailə tərbiyəsinə qədər insanlara düşünmək, şübhə etmək, faktları yoxlamaq öyrədilmir. İnstaqramda parıltılı həyat görən kimi bunun həqiqət olduğuna inanırıq.

İnsanlar ənənəvi dəyərlərdən uzaqlaşıb, lakin yeni, sağlam dəyərlər sistemi yarada bilməyiblər. Bu boşluğu isə psevdo-psixoloqlar, “həyat koçları”, ekstrasenslər doldurur.

İnsanlar ağır zəhmətlə pul qazanmaqdan yorulublar. Onlar qısa yol axtarırlar. “250 manat verim, ömür boyu pulum olsun” düşüncəsi, əslində, çarəsizliyin və tənbəlliyin qəribə bir qarışığıdır.

Alqoritmlər elə qurulub ki, qarşımıza davamlı olaraq “uğur hekayələri” çıxır. Bu, bizdə “hamı asan qazanır, mən niyə əziyyət çəkim?” illüziyası yaradır. Əfsanə Qasımlı kimilər də məhz bu illüziyanı satırlar.

***

Əfsanə Qasımlı (“Azerina”) fenomeni Azərbaycan cəmiyyətinin güzgüsüdür. O güzgüdə biz öz sadəlövhlüyümüzü, möcüzəyə olan xəstəlik dərəcəsindəki inamımızı və manipulyasiyaya nə qədər açıq olduğumuzu görürük.

Bu gün polis araşdırma aparır. Bəlkə, pullar geri qayıdacaq, bəlkə, günahkarlar cəzalanacaq. Amma ən böyük zərər maddi deyil, mənəvidir. İnsanların inamı qırılır. Həqiqi psixologiyaya, elmə, zəhmətə olan hörmət sarsılır.

Əgər kimsə sizə işləmədən, zəhmət çəkmədən varlı olacağınızı vəd edirsə əlinizi cibinizə atın. Amma pul çıxarmaq üçün yox, pulqabınızı bərk-bərk tutub oradan qaçmaq üçün. Çünki əsl möcüzə sizin alın təriniz və ağlınızdır. Qalan hər şey sadəcə titrəmələr, qışqırıqlar və ağ geyimli yalandır.

“Azerina”nın seanslarında yerə yıxılan o insanlar, əslində, öz xəyallarının qırıntıları üzərinə yıxılırdılar. İndi qalxmaq, üst-başını çırpmaq və reallığın sərt üzünə dik baxmaq vaxtıdır. Pulqabı boşdur, amma bəlkə, nəhayət ki, gözlər açılıb.

• İsanın günahı - İsaak Babelin hekayəsi
• "Dawson’s Creek" serialının ulduzu vəfat etdi
• “İRS” jurnalının Çin dilində növbəti nömrəsi nəşr olundu