Kulis.az "Tarixin kulisi" layihəsində polyak əsilli Rusiya-Azərbaycan hərbi xadimi, general-leytenant, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunun Baş qərargah rəisi Məmməd bəy Sulkeviç haqqında materialı təqdim edir.
XX əsrin əvvəllərində, imperiyaların xarabalıqları üzərində gənc milli dövlətlərin inşa edildiyi mürəkkəb bir dövrdə tarix səhnəsinə sadəcə siyasətçilər deyil, peşəkar və idealist hərbçilər də çıxırdı. Dəyişən dünya nizamında bu fiqurlar çox vaxt coğrafi sərhədləri aşır, eyni amala xidmət edən xalqların ortaq tarixinə adlarını yazdırırdılar. Çar Rusiyasının ən elitar hərbi məktəblərində yetişən, Krım tatarlarının müstəqillik mübarizəsinə rəhbərlik edən və nəhayət, ömrünün ən şərəfli, eyni zamanda ən ağır səhifəsini Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə bağlayan general Məmməd bəy (Maçey) Sulkeviç də məhz belə şəxsiyyətlərdəndir. Onun keşməkeşli həyatı Azərbaycanın ilk milli ordusunun peşəkar təməllərinin necə atıldığının və sovet işğalının gətirdiyi amansız terrorun ən real, sənədli xülasəsidir.
"Xoşbəxtəm ki, müsəlman ordusunun zabiti kimi ölürəm... Əlvida!".
Bu sözlər həyatını hərbə, son nəfəsini isə Azərbaycan Cümhuriyyətinə həsr edən, məhz bu dövlətin generalı olduğu üçün qəddarcasına güllələnən Məmməd bəy Sulkeviçin son nidasıdır.
Bu, sadəcə bir vida deyildi, ölümün gözünə dik baxan əsl hərbçi ləyaqətinin, sarsılmaz iradənin səsi idi.
Məmməd bəy Sulkeviç
Sitat Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin məşhur "Azərbaycan Cümhuriyyəti" əsərindən götürülüb. Həmin dəhşətli gecədə general Sulkeviçlə eyni kameranın soyuq divarları arasında ölümü gözləyən Rəsulzadənin əmisi oğlu Məhəmməd Əli bəy o anları belə xatırlayırdı:
"Generala əmr etdilər ki, çekistlərin ardınca getsin. Bizə aydın oldu ki, onun ölüm saatı çatıb. Ətrafa ölüm sükutu çökmüşdü. Onun gözlərinə baxmağa cəsarət etmirdik, təsəlli sözü tapa bilmirdik. General Sulkeviç özü bizi qabaqladı, sakit, qətiyyətli səslə dediyi sözləri ömrüm boyu unutmayacağam: "Xoşbəxtəm ki, müsəlman ordusunun zabiti kimi ölürəm. Əlvida!»...".
Tarix bəzən ən amansız hökmlərini məhz ən böyük oğullarına kəsir. Sulkeviçin taleyi də bu qəddar qanundan yan keçmədi.
Həmin an qapıya doğru atılan addımlar əslində, bir sərkərdənin əbədiyyətə gedən yolunun başlanğıcı idi...
Çar ordusunda parlayan tatar ulduzu
Əslində, Məmməd bəy Litva tatarı idi. O, 1865-ci il iyunun 20-də Vilen quberniyasının Kemeyşi adlanan ərazisində, köklü bir zadəgan ailəsində dünyaya göz açmışdı. Atası ona doğulduğu zaman Maçeybəy adını vermişdi.
Zadəgan qanı ona həm şərəf, həm də bütün ömrü boyu daşıyacağı ağır bir tarixi məsuliyyət bəxş etmişdi.
Atası Aleksandr da hərb sənətinin vurğunu idi, qusar alayında polkovnik rütbəsinədək yüksəlmişdi. Balaca Maçey də genetik kodun diqtəsi ilə atasının hərbi yolunu seçdi. Əvvəlcə Voronejdəki Mixaylovsk Kadet Korpusunda, ardınca isə Peterburq Mixaylovsk Artilleriya Məktəbində formalaşan Sulkeviç təhsilini birinciliklə başa vurdu. Lakin onun ən böyük qürur mənbəyi imperiyanın Baş Qərargah Akademiyasına daxil olmasıydı. O bu nüfuzlu təhsil ocağının tarixində ilk müsəlman tələbə kimi yaddaşlara qazındı.
İmperiya paytaxtının ən nizam-intizamlı hərbi məktəbləri onun içindəki qiyamçı və ədalətli ruhu boğa bilmədi, əksinə, daha da cilaladı.
Zəhməti və istedadı onu karyera pillələrində sürətlə irəli aparırdı. 1899-cu ildə həm podpolkovnik rütbəsini, həm də ilk mükafatı olan "Müqəddəs Stanislav" ordenini aldı. Odessa Hərbi Dairə Qərargahına baş yavər təyin edilən bəy 1903-cü ildə artıq polkovnik rütbəsində 15-ci piyada diviziyasının qərargah rəisi idi.
Qan qoxuyan səngərlərdə və ölümün at oynatdığı döyüş meydanlarında o, hərb sənətinin ən incə sirlərinə bələd olacaqdı.
1904-1905-ci illərin qanlı rus-yapon müharibəsi onun peşəkarlığı üçün əsl sınaq meydanına çevrildi. Səkkizinci ordu korpusunda xidmət edən, dəhşətli Mukden döyüşlərindən sağ çıxan Sulkeviç 1905-ci ildə 57-ci Modlin piyada polkunun komandiri oldu. Müharibədəki şücaətləri qarşılıqsız qalmadı: ikinci dərəcəli "Müqəddəs Anna", dördüncü dərəcəli "Müqəddəs Vladimir" ordenləri ilə yanaşı, 1906-cı ildə ona "İgidliyə görə" qızıl silahı təqdim edildi.
Lakin sinəsində parlayan ordenlər və ulduzlar onu heç vaxt öz kökündən, milli mənsubiyyətindən bir addım da olsun uzaqlaşdırmadı.
1910-cu ilin general-mayoru, 1916-cı ilin general-leytenantı Sulkeviç sadəcə döyüşçü deyildi, həm də hərbi nəzəriyyəçi idi. Onun əmr və məsləhətlərindən ibarət iki cildlik kitabı təkcə Rusiyada deyil, xarici ölkələrdə də masaüstü hərbi vəsaitə çevrilmişdi. Nəhayət, 1918-ci ilin əvvəlində o, imperiya ordusunda şanlı xidmətinə nöqtə qoydu.
O, artıq başa düşürdü ki, imperiya şineli geyinməklə xalqının azadlıq arzularını reallaşdıra bilməyəcək.
Sulkeviçlərin gerbi
Krımın "Ağ atlı xilaskarı" – Süleyman Paşa
General rütbəsində olsa da, Sulkeviçin qəlbi həmişə Rusiyadakı müsəlman qardaşlarının taleyi ilə birgə döyünürdü. Hələ 1902-ci ildə o, öz şəxsi vəsaiti hesabına polyak şərqşünası Anton Muxlinskinin "Litva tatarlarının mənşəyinin araşdırılması və vəziyyəti" adlı əsərini Odessada çap etdirmişdi. 1917-ci ildə isə müsəlmanlardan ibarət Birinci Əlahiddə Korpusu yaradaraq öz əsgərləri ilə birgə 1918-ci ildə Krıma yollandı.
Qəlbindəki milli təəssübkeşlik onu fəaliyyətsiz qalmağa qoymur, tarix isə onu tamam fərqli bir səhnəyə – istiqlal mübarizəsinə çağırırdı.
Krım tatarlarının müstəqillik anı gələndə Sulkeviç Krım hökumətində ən ağır yükləri – baş nazir, hərbi və daxili işlər naziri postlarını öz çiyinlərinə götürdü. Bu hadisə Osmanlıda da böyük coşqu ilə qarşılandı. Türkiyənin hərbi naziri Ənvər Paşa şəxsən ona məktub yazdı:
"Krım hökumətinin baş naziri general Süleyman bəy Sulkeviçə! Cəfər bəylə birgə Krımda hökumət yaratdığınıza görə Sizi təbrik edirəm... Türkiyə hökuməti öz müttəfiqi kimi bu işdə Sizə kömək etməyi özünə borc bilir. Osmanlı imperiyası da Sizə arxa olacaq və yardım göstərəcəkdir".
Türk dünyasının hər iki tərəfindən – həm Krımdan, həm də Anadoludan eyni döyüntü, eyni qardaşlıq sədaları eşidilirdi.
Əfsanələr həmişə xalqın dərdindən doğur. Tatarlar da öz xilaskarlarını məhz onda – bu qəhrəman ruhlu generalda tapmışdılar.
Məhz onun təşəbbüsü ilə "Rusiyada Müsəlman Millətlərinin Müdafiə Cəmiyyəti" quruldu. Tatarlar onu o qədər sevirdilər ki, fəaliyyətinə görə onu hörmətlə "Süleyman paşa" adlandırırdılar. Xalq arasında qədimdən gələn bir əfsanə dolaşırdı: şimaldan bir müsəlman oğlu gələcək, adı Süleyman paşa olacaq və rusların Krımdakı zülmünə son qoyacaq. 1918-ci ildə tatarlar bu əfsanənin cismləşdiyinə inanıb, Maçey Sulkeviçi həmin ağ atlı oğlan – "Süleyman paşa" olaraq bağırlarına basdılar.
Vətənsiz qalmış, amma ümidini heç vaxt itirməmiş bir sərkərdə üçün müstəqil Azərbaycan ən doğma sığınacaq, ən müqəddəs amal olacaqdı.
Azərbaycana uzanan yol və son mənzil
Tale elə gətirdi ki, generalın yolu Azərbaycandan düşdü. O, Cümhuriyyətə gələrkən öz arzusu ilə Məmməd bəy adını götürdü. Hərbi Nazirliyin sənədlərində öz əliylə qoyduğu qeyd onun mənəvi portretinin ən gözəl nümunəsidir:
"Dinim müsəlman, adım Məmməd bəy, rütbəm general-leytenantdır. Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul edirəm".
İllərlə yad ad altında gəzən general öz həqiqi kimliyinə məhz Bakıda, istiqlal sevdalısı bu şəhərdə qovuşurdu.
O, sanki qısa bir vaxtda, nəfəs belə almadan Cümhuriyyət ordusunu ayağa qaldırmaq, onu məğlubedilməz etmək üçün tələsirdi.
1918-ci ilin dekabrında Bakıya gələn general 1919-cu il martın 26-dək Gəncədəki Birinci Müsəlman Korpusunun komandanı oldu, ardınca isə Baş Qərargah rəisi postuna təyin edildi.
Düşmən həm daxildən, həm xaricdən sıxırdı, lakin generalın peşəkarlığı sayəsində gənc dövlətin müdafiə sipəri qırılmaz bir qalaya çevrilirdi.
Onun gəlişi ilə gənc Cümhuriyyətin ordusu sanki yenidən nəfəs aldı. Hərbi hissələrin formalaşması sürətləndi, çavuş məktəbləri açıldı, müasir döyüş hazırlığı proqramları yazıldı. Hətta ingilis komandanlığı ilə danışıqlara gedərək azərbaycanlı topçuların ingilis toplarını mənimsəməsi üçün xüsusi qruplar yaratdı. Atəş hazırlığını artırmaq üçün silsilə poliqonlar qurdu, vahid hərbi geyim formasını və səfərbərlik planını hazırladı. Bakının dənizdən və qurudan müdafiəsi, Şimal sərhədinin təhlükəsizliyi, limandakı gəmilərin hərbiləşdirilməsi – bütün bunlar Sulkeviçin zəkasının məhsulu idi.
Təəssüf ki, böyük zəhmətlə qurduğu bu nizamlı ordu tezliklə siyasətin amansız burulğanlarında Vətəni qoruya bilməyəcəkdi...
1920-ci ilin əvvəlində Qarabağda baş qaldıran erməni-daşnak təxribatlarının yatırılmasında da onun birbaşa xidmətləri oldu. Lakin fevral ayında o, öz xahişi ilə ordudan tərxis olundu və çox keçmədən idarələrarası bir komissiyanın sədri kimi mülki vəzifəyə keçdi.
Məmməd bəy Sulkeviçin Varşava şəhərinin Praqa rayonunda ucaldılmış abidəsi
Qırmızı terror və qaranlıq zirzəmi
Şimaldan əsən qara yel bütöv bir xalqın azadlığını boğduğu kimi onun xilaskarlarını da dar ağacına çəkirdi.
Sonra isə o məşum may günləri gəldi... Bolşeviklər Azərbaycanı işğal edən kimi ilk hədəfləri millətin ziyalıları və hərbçiləri oldu. General Sulkeviç həbs edilərək Bakı Fövqəladə Komitəsinin zülmət zirzəmisinə atıldı. İyulun 15-də isə qondarma "əksinqilabi fəaliyyət" damğası ilə güllələndi.
Qaranlıq zirzəmidə hər şey sona çata bilərdi, ancaq şərəf, mərdlik və ləyaqətdən başqa...
Həmin gecə kamerada onunla birlikdə olan Cümhuriyyətin Xarici İşlər Nazirliyinin şöbə müdiri M.S.Rudzinskinin xatirələri bu böyük insanın son saatlarını gözümüzdə canlandırır. Rudzinski yazırdı ki, səhərə yaxın çekistlər bir neçə nəfəri aparmaq üçün gələndə general hər şeyi anlamışdı. Macal tapıb bəzi məhbusların əlini sıxdı. O, ölümə getdiyini bilsə də, özünü ləyaqətlə, əsl mərd kimi aparırdı. Nə araşdırma oldu, nə də məhkəmə. Məmməd bəy Sulkeviç sadəcə və sadəcə Azərbaycan ordusunun generalı olmaq şərəfini daşıdığına görə, sorğusuz-sualsız edam edildi... Onun güllələnməsi xəbəri bir neçə gün sonra sovet qəzetlərinin quru səhifələrində xırda bir elan kimi çıxdı. Amma o elan, əslində, bir millətin tarix kitabına qanla yazılmış şəhadətnamə idi.
Bu qanla yazılmış şəhadətnamə üstündən əsrlər keçsə belə, gələcək nəsillərin yaddaşından heç vaxt silinməyəcək.
