Kulis.az Musa Qaraxanlının Rüstəm Dastanoğlunun "Torpağın ruhu" hekayəsi haqqında yazısını təqdim edir.
Bəzən bir yuxu insanı illərlə uzaq düşdüyü uşaqlığına aparır. Bəzən isə bir hiss, ayaq altında duyulan isti torpağın giziltisi, keçmişlə bu gün arasında görünməz körpü qurur.
Bu hekayədə müəllif yuxu, xatirə və gerçəklik arasında incə bir sərhəd qurur. Uşaqlıq illərindən qalan bir hadisə, ananın yaşadığı haqsızlıq, nənənin sərt mühakiməsi və illər sonra həmin xatirənin yuxuda yenidən canlanması oxucunu insan yaddaşının dərin qatlarına aparır. Hekayənin əsas gücü isə təkcə keçmişin ağrısını xatırlatmasında deyil, torpağa bağlılığın nəsildən-nəslə ötürülən mənəvi miras kimi təqdim edilməsindədir.
Duyğusal yükü, psixoloji dərinliyi və yurd həsrətini özündə birləşdirən bu hekayə oxucunu həm keçmişi xatırlamağa, həm də insanın kökləri haqqında düşünməyə vadar edir.
Bəzi hekayələr hadisələri danışır, bəziləri isə insanın ruhuna toxunur. Oxucunu keçmişlə bu gün arasında görünməz bir yola çıxaran bu təsirli hekayə də məhz ikinci qəbildəndir. Müəllif insan yaddaşının ən dərin qatlarına enərək uşaqlıq xatirələrinin, ana sevgisinin, yurd həsrətinin və nəsillər arasında ötürülən mənəvi bağların bədii mənzərəsini yaradır.
Hekayə bir uşağın yuxudan qorxu içində oyanaraq atasına sığınması səhnəsi ilə başlayır. Lakin bu sadə görünən məqam tədricən oxucunu daha dərin bir mənəvi aləmə aparır. Atanın gördüyü yuxu, uşaqlıqdan eşitdiyi bir hadisənin yaddaşında yenidən canlanması və bu xatirənin doğma torpaqla bağlı duyğularla birləşməsi əsərin əsas xəttini təşkil edir. Burada yuxu sadəcə bədii vasitə deyil, insanın keçmişlə əlaqəsini qoruyan bir körpü rolunu oynayır.
Müəllif xüsusilə torpaq obrazını böyük ustalıqla işləyir. Uşaqlıq illərində ayaqyalın qaçılan, günəşin altında isinmiş yumşaq torpağın hissi illər keçsə də insanın canından çıxmır. Həmin torpaq artıq sadəcə bir məkan deyil, insanın kimliyinin, yaddaşının və mənəvi köklərinin ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Hekayənin ən təsirli məqamlarından biri də budur ki, qəhrəman ayaqlarının altında hiss etdiyi o xoş giziltinin əslində uşaqlığının, keçmişinin və doğma yurdunun səsi olduğunu anlayır.
Əsərdə diqqəti cəlb edən digər mühüm xətt ana obrazı ilə bağlıdır. Vaxtilə anasının yaşadığı haqsızlıq, kənd həyatının sərt qaydaları və insanların hadisələrə münasibəti illər sonra belə qəhrəmanın şüuraltında yaşayır. Müəllif göstərir ki, uşaqlıqda eşidilən və ya şahidi olunan hadisələr zaman keçsə də insanın ruhunda iz buraxır, bəzən bir yuxu vasitəsilə yenidən üzə çıxır.
Hekayənin emosional yükü isə doğma yurda bağlılıq hissi ilə daha da dərinləşir. Bir vaxtlar uşaqlıq illərinin keçdiyi, insanın özünü dünyanın ən təhlükəsiz yerində hiss etdiyi məkanların əlçatmaz olması qəhrəmanın daxilində ağır bir nisgil yaradır. Müəllif bu hissi pafosa varmadan, təbii və səmimi şəkildə ifadə etməyi bacarır. Oxucu anlayır ki, insan doğulduğu yeri yalnız xatırlamır, onu daxilində daşıyır.
Əsərin sonluğu xüsusi diqqətə layiqdir. Atanın sinəsində yatmış oğluna baxarkən hiss etdiyi mənəvi rahatlıq və həmin torpağın gizli yaddaşının gələcəkdə oğluna da keçəcəyinə inanması hekayəyə nikbin çalar qazandırır. Burada müəllif mühüm bir fikri ifadə edir: torpağın yaddaşı insan yaddaşından daha güclüdür və nəsillər dəyişsə də, bu bağlılıq itmədən yaşayır.
Duyğusal təsir gücü, psixoloji dərinliyi və poetik dili ilə seçilən bu hekayə yalnız bir insanın xatirələrindən bəhs etmir. O, yaddaş, yurd, ailə və mənsubiyyət hissi haqqında düşünməyə vadar edən, uzun müddət oxucunun yaddaşında qalan təsirli bədii nümunədir.
Mətn boyunca doğma yurdun həsrəti, itirilmiş məkanların ağrısı və insanın doğulduğu torpaqla qırılmaz bağı poetik dillə təsvir olunur. Müəllif göstərir ki, bəzən bir torpaq parçası sadəcə coğrafi məkan deyil, insanın yaddaşı, kimliyi və ruhudur. Hekayənin finalında ata ilə oğul arasındakı görünməz bağ bu hissi daha da gücləndirir və oxucuda ümid yaradır: torpağın yaddaşı heç vaxt itmir, o, nəsillərin ruhunda yaşayır.
