Kulis.az "Loqlayn" layihəsindən Cey Roaçın "All the Way" filmi haqqında məqaləni təqdim edir.

Hər kəsin gözü qarşısında böyük ideallar, tarixi ədalət və bərabərlikdən dəm vuran bir siyasi sistemin pərdəarxasında, boğucu kabinetlərin içində əslində, nələr baş verir? Almaniya kansleri Otto fon Bismarkın çox dəqiq, qəddar bir sözü var:

"Qanunlar və kolbasalar – hər ikisinin necə hazırlandığını görməsəniz, gecələr daha rahat yatarsınız".

Biz adətən kinoda siyasəti ya qəhrəmanlıq dastanı kimi, ağköynəkli idealist liderlərin pafoslu, ilhamverici çıxışları fonunda, ya da tamamilə qaranlıq, konspiroloji bir cinayət şəbəkəsi kimi görməyə vərdiş etmişik. Bəs siyasət nə tam ağ, nə də tam qaradırsa? Əgər tarixin gedişatını dəyişən ən böyük, ən inqilabi qərarlar əslində, qapalı qapılar arxasında edilən hesablaşmalar, hədə-qorxular, rüşvətlər və güzəştlər bahasına başa gəlirsə?

Cey Roaçın 2016-cı ildə ekranlara çıxan, HBO istehsalı olan "All the Way" bədii filmi tamaşaçını məhz həmin o təngnəfəs edən, siqaret tüstüsü və tər qoxuyan pərdəarxası siyasətin düz mərkəzinə atır. Adətən “Ostin Pauers” və ya “Fakerlərlə tanışlıq” kimi yüngül komediyalarla, əyləncəli kassa filmləri ilə tanıdığımız Cey Roaç bu dəfə Robert Şenkkanın "Toni" mükafatlı eyniadlı pyesi əsasında müasir Amerika tarixinin ən böhranlı, ən qanlı və eyni zamanda ən həlledici 11 ayını ekranlaşdırır. Söhbət 1963-cü ilin noyabrından, gənc prezident Con Kennedinin Dallasda faciəvi şəkildə qətlindən sonra hakimiyyətə qan içində, gözlənilmədən gələn Lindon B. Consonun prezidentliyinin ilk ilindən və məşhur 1964-cü il Vətəndaş Hüquqları Aktının qəbulu uğrunda gedən mübarizədən gedir.

Gəlin hekayəyə kənardan yox, birbaşa filmin şah damarından başlayaq: Brayan Krenston.

"Breaking Bad"dəki Uolter Uayt rolu ilə televiziya tarixinə adını qızıl hərflərlə yazan Krenston bu filmdə Lindon Consonu oynamır, sözün əsl mənasında ona çevrilir, onun ruhunu dirildir. Krenstonun canlandırdığı Conson nə ağ atlı şahzadədir, nə də mənəviyyat elçisi. O, nəhəng eqosu olan, ətrafındakıları görüntüsü, ləhcəsi və qışqırığı ilə əzən, tərbiyəsiz, loru, daxilən son dərəcə kompleksli, amma siyasətin bütün çirkli tərəflərini əzbər bilən qorxunc bir makiavellistdir. Amerika siyasi tarixində "Johnson Treatment" (Conson rəftarı) deyilən çox məşhur bir anlayış var idi, o, həmsöhbətinin üstünə əyilir, onun şəxsi məkanına soxulur, yaxasından tutur, eyni anda həm hədələyir, həm yaltaqlanır, həm də yalvarırdı. Krenston bu amansız, aqressiv rəftarı elə bir fiziki intensivliklə, elə bir yırtıcı enerji ilə nümayiş etdirir ki, ekran qarşısında əyləşən tamaşaçı belə özünü küncə sıxışdırılmış, boğulurmuş kimi hiss edir.

Süjetin açılışı bizi birbaşa xaosun, qorxunun içinə atır. Kennedi öldürülüb. Bütün Amerika, hətta bütün dünya şokdadır. Xarizmatik, aristokrat, "Arbut" adlandırılan Kennedidən sonra prezident kürsüsünə oturan adam kobud, cənublu, zəriflikdən uzaq Conson əslində, elitanın nifrət etdiyi, "təsadüfi prezident" kimi baxdığı, heç kimin ciddi qəbul etmədiyi biridir. Film hələ girişində bizə göstərir ki, Conson həm böyük bir kölgənin (Kennedinin mifi) altında əzilir, həm də qarşıdan gələn 1964-cü il seçkilərində öz yerini legitimləşdirmək, "öz adı ilə" prezident seçilmək istəyir. Və o, bəlkə də tarixə düşmək üçün ən böyük, intihara bərabər siyasi gediş edir. Kennedinin başlaya bilmədiyi, Konqresdəki mühafizəkarlardan qorxub dondurduğu Vətəndaş Hüquqları Aktını, yəni qaradərililərə qarşı irqi ayrı-seçkiliyi, onların təhsil və səsvermə hüquqlarındakı məhdudiyyətləri ləğv edən tarixi qanunu nəyin bahasına olursa-olsun qəbul etdirməyə qərar verir.

Conson özü də çox yaxşı bilir ki, Konqresə nəzarət edən cənublu demokratlar buna görə onu parçalayacaqlar. Bəs onda niyə geri çəkilmir? Niyə bu qanunu keçirir? Rejissor burada birmənalı cavab vermir. Çünki Consonun motivasiyası çoxqatlıdır, burada həm onun hədsiz siyasi ambisiyası, tarixə böyük xilaskar kimi düşmək mərəzi, həm də uşaqlığında, kasıb məktəblərdə dərs deyərkən şahid olduğu yoxsulluğun, ədalətsizliyin verdiyi gizli bir vicdan ağrısı var. Rejissor Consonun xarakterindəki bu qütbləşməni ustalıqla işləyir, o həm qəddar bir manipulyatordur, həm də hər kəsin bərabər hüquqa malik olmasını istəyən səmimi bir insan.

Filmin ən dərin, ən sanballı analitik qatlarından biri idealizm ilə praqmatizmin bitib-tükənməyən toqquşmasıdır. Bu fəlsəfi toqquşma Conson ilə qaradərili hüquq müdafiəçisi, məşhur Martin Lüter Kinq arasındakı dialoqlarda bütün çılpaqlığı üzə çıxır. Adətən tarixi filmlərdə Martin Lüter Kinq obrazı toxunulmaz bir müqəddəs, nöqsansız bir büt kimi təsvir edilir. Lakin "All the Way" bu bioqrafik şablonu qırır. Entoni Makinin canlandırdığı Kinq şübhələr içində vurnuxan, hərəkatın içindəki gənc radikallarla (SNCC) daha mühafizəkar ağsaqqallar arasında balansı qorumağa çalışan, FTB tərəfindən dinlənildiyi üçün paranoya yaşayan və bəzən sadəcə yorulan real bir siyasətçidir. O, Consondan hər şeyi dərhal, bu gün, tam və şərtsiz şəkildə istəyir. Çünki hər uzanan gün onun xalqı Cənub ştatlarında əzilir, ölür, döyülür, kilsələri partladılır. Bunun müqabilində Conson isə əsl "realpolitik" maşını kimi ona belə cavab verir:

"Sən mənə küçədəki problemi, qəzəbi göstərirsən, mən isə bunu Konqresdən keçirmək üçün sənə səs sayı gətirməliyəm. Mənə səs tap!"

Bu, aktivistlə siyasətçinin əbədi və həlli olmayan konfliktidir. İdealist üçün əxlaqi haqlılıq və ədalət kifayətdir, praqmatik siyasətçi üçün isə qanunu qəbul etdirmək üçün 67 senatorun lehinə səsi lazımdır. Rejissor bu xətti o qədər mükəmməl balanslaşdırır ki, tamaşaçı olaraq hər iki tərəfin arqumentinə haqq verirsiniz. Filmin ən ağır, böhranlı anlarından biri olan Atlantik-Siti Demokratik Qurultayındakı kompromis səhnəsi, əslində, siyasətin nə qədər amansız olduğunu nümayiş etdirir. Burada partiyanın bütövlüyü, seçkini qazanmaq və kiminsə qələbə əldə etməsi üçün, kiminsə ləyaqəti, prinsipləri ayaqlar altına alınmalıdır. Conson seçkini itirməmək xatirinə Kinqi güzəştə getməyə, öz adamlarını susdurmağa məcbur edir. Və bu kompromis o qədər iyrənc, o qədər ağrılı bir proses kimi verilir ki, ekrandan siyasətin necə bir bataqlıq, insanları doğrayıb atan bir ətçəkən maşın olduğu aydın hiss olunur.

Bu siyasi trillerin içindəki bəlkə də ən vacib xətt Consonla onun köhnə dostu, siyasi mənəvi atası hesab edilən, Cənub blokunun lideri, senator Riçard Rassel arasındakı münasibətdir. Lanqella Rasseli təkcə qəddar, qaniçən irqçi qoca kimi yox, zamanın gerisində qalmış, öz dağıdıcı prinsiplərinə belə son dərəcə sadiq, lakin labüd şəkildə məhv olmağa məhkum bir aristokrat kimi oynayır. Rassel onilliklər ərzində Consonu oğulluğa götürüb, ona siyasətin ən incə sirlərini öyrədib, Senatda yolunu açıb və onu prezident səviyyəsinə qədər ucaldıb. Amma indi tarixin ironiyasına baxın ki, Conson ədalətli bir qanun keçirmək üçün məhz Rasseli və onun təmsil etdiyi köhnə, irqçi Cənubu siyasi səhnədə alçaldaraq məhv etməlidir. Cey Roaç bu daxili qarşıdurmanı əsl Şekspirvari bir xəyanət, Yuli Sezar və Brut səhnəsi kimi dramatikləşdirir. Hər iki adam bir-birinə dərin hörmət bəsləyir, sevir, amma hər ikisi çox yaxşı bilir ki, biri digərini siyasi arenada rəhmsizcəsinə boğmalıdır. Onların üz-üzə gəldiyi, baxışdıqları dialoqlar filmin ən emosional, tamaşaçını ən çox sarsıdan səhnələridir. Film sübut edir ki, mütləq hakimiyyət belə bir şeydir, zirvəyə çatmaq üçün sənə oraya çıxmağı öyrədən adamın üstündən basıb keçməlisən.

"All the Way" əslində, pyesdən kinoya adaptasiya olunduğu üçün özünün o qapalı, klostrofobik xarakterini bilərəkdən qoruyub saxlayır. Amma Cey Roaç teatrallığın sıxıcılığını filmin xeyrinə, psixoloji bir silaha çevirir. Kamera az qala daim adamların üzündədir, nəfəs qədər yaxındır. Dar koridorlar, pəncərəsiz və havasız konfrans otaqları, hər kəsin eyni anda danışdığı, siqaret tüstüsündən gözlərin yandığı kabinetlər... Rejissor bizə Vaşinqtonun o məşhur parıltılı abidələrini, geniş, işıqlı küçələrini yox, dörd divar arasında bütün Amerikanın taleyinə qərar verən, qalstukunu boşaldan, tərləyən, qışqıran, söyüş söyən, rəngi qaçmış yorğun adamları göstərir. Dinamik montaj, telefon danışıqlarının kəskin, ritmik keçidləri, mətbuat konfranslarındakı fotokameraların silah kimi partlayan işıqları, bütün bunlar tamaşaçını elə bir tempə salır ki, sən özünü yavaş-yavaş inkişaf edən bioqrafik dramın yox, saniyələrlə yarışan qanlı siyasi trillerin içində tapırsan.

Bu xaosun içində Consonun yeganə mənəvi lövbəri onun çılğınlığını cilovlayan tək adam arvadı Leydi Börd Consondur. Onların yataq otağındakı o qaranlıq, intim səhnələr Consonun zəifliyini, qorxularını, paranoyasını, "məni heç kim sevmir, mən hamının nifrət etdiyi cənubluyam" tipli isterik şikayətlərini üzə çıxarır. Melissa Leo təmkinli oyunu ilə qadının siyasətdə təkcə arxa plan detalı yox, əslində, bütöv bir prezidenti uçurumdan xilas edən sütun olduğunu göstərir.

Filmə əvvəldən axıra qədər baxdıqdan sonra məndə istər-istəməz bu sual yaranır: Bütün bu köhnə siyasi intriqalara, bürokratik prosedurlara, 60-cı illərin arxiv faktlarına əsaslanan hekayə necə olur ki, bu gün də belə aktualdır və mövcud dünya siyasəti ilə səsləşir? Axı rejissor bu tarixi hadisəni gənc nəslə sevdirəcək vizual illüziyalara qaçmayıb.

Sualın cavabı filmin siyasəti amansızcasına dekonstruksiya etməsində, maskasını cırmasındadır. Cey Roaç bizə qəbul edilməsi mütləq olan bir həqiqəti deyir: dünyada böyük ədalət, böyük xilas həmişə təmiz əllərlə, ağ əlcəklərlə gəlmir.

Məgər tarix kitablarında fəxrlə oxuduğumuz o şanlı "Vətəndaş Hüquqları Aktı" yalnız xoşməramlı insanların nümayişləri, pafoslu şeirləri ilə qəbul edildi? Film bizə deyir ki, bəzən ən saf, ən müqəddəs idealları reallaşdırmaq üçün bəşəriyyətə ən qəddar, ən hiyləgər, ən rəhmsiz və "buldozer" kimi əzib keçən bir liderə ehtiyac var. Conson öz yoldaşlarını şantaj etdi, lazım gələndə büdcədən onlara rüşvət kimi dövlət layihələri payladı, yalan danışdı, hədələdi, sırf ölkədə irqçiliyə son qoyan o qanun Konqresdən keçsin deyə. Məqsəd vasitələri doğrudanmı həmişə doğruldur? İnsanın azadlığı uğrunda atılan addım əxlaqsızlıqla, hədə-qorxu ilə əldə edilirsə, bu qələbə sayılırmı? Bax, rejissor sonda hər hansı bir aydın cavab vermir, o sizi məhz bu çətin, tikanlı mənəvi dilemma ilə tamamilə baş-başa, köməksiz vəziyyətdə qoyur.

"All the Way" – kütlənin siyasi demokratiyaya, dövlət idarəçiliyinə bəslədiyi o romantik təsəvvürləri darmadağın edən, əvəzində isə bizə tarixin həmin o qanlı, tərli, stresli və heyranedici həqiqətini göstərən yüksək oktanlı, sanballı bir dramdır. Bir tərəfdə qorxunc eqosu olan bir siyasətçinin həm hakimiyyət hərisliyi, həm də gələcəyə, tarixə adını yazdırmaq xəstəliyi; digər tərəfdə isə hüquqları uğrunda küçələrdə ölümə gedən, parçalanan bir xalqın fəryadı.

• Azərbaycanın milli-mədəni irsi Norveç festivallarında
• "Ədəbiyyatın alicənab bir məfkurə olduğu inancı ilə böyümüşəm..." - Oskar İxuelos
• Süni intellekt aktrisası "nasazladı"