Kulis.az filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Aytəkin Zeynalovanın yazıçı Rüstəm Dastanoğlunun "Tənhalıq həsrəti" hekayəsi haqqında yazısını təqdim edir.

Müasir Azərbaycan nəsrində insanın daxili dünyasını, vicdan əzabını və mənəvi aşınmasını bu qədər sakit, təmkinli, amma eyni zamanda sarsıdıcı şəkildə təsvir edən mətnlər çox deyil. Rüstəm Dastanoğlunun hekayəsi ilk baxışda sadə bir hadisədən, auditoriyada tapılmış bir papağın mənimsənilib-mənimsənilməməsi dilemmasından başlayır. Müəllif bu kiçik hadisəni tədricən insanın daxilində gedən böyük mənəvi mühakiməyə, vicdan məhkəməsinə çevirir. Müəllif adi məişət hadisəsindən çıxış edərək insanın iç dünyasının ən qaranlıq və ən işıqlı qatlarına qədər enə bilir.

Hekayənin qəhrəmanı nə klassik mənada qəhrəmandır, nə də mənfi obraz. O, öz zəiflikləri, tərəddüdləri, tamahı, utancı və peşmanlıqları ilə yaşayan adi insandır. Məhz buna görə də oxucu onunla asanlıqla eyniləşir. Oğlanın papağı götürmək istəyini əsaslandırmaq üçün öz daxilində qurduğu məntiq zənciri hər bir insanın həyatının hansısa məqamında yaşadığı daxili dialoqları xatırladır. Yoxsulluq, ailənin ağır vəziyyəti, ananın və bacıların zəhməti, gələcəyə dair arzular – bütün bunlar vicdanın səsini boğmaq üçün irəli sürülən arqumentlərə çevrilir.

Lakin hekayə, əslində, oğurlanmış papaq haqqında deyil. Hekayə insanın öz içində nələri itirməsi haqqındadır.

Müəllif əsərin müxtəlif qatlarını bir-birinə məharətlə bağlayır. Hərbi kafedranın havasız, boğucu auditoriyası ilə kəndin geniş, açıq səması arasında qurulan ziddiyyət təsadüfi deyil. Bir tərəfdə sovet hərbi bürokratiyasının cansıxıcı atmosferi, digər tərəfdə isə uşaqlığın təmiz xatirələri, ananın susqun müdrikliyi və kənd həyatının sərt, amma saf dünyası dayanır.

Xüsusilə ana ilə bağlı hissələr hekayənin emosional zirvəsini təşkil edir. Azərbaycan nəsrində ana obrazları az olmayıb, lakin burada müəllif yüksək pafosdan və süni müqəddəsləşdirmədən qaçaraq son dərəcə canlı və inandırıcı bir obraz yarada bilib.

Xeyransa xala ilə bağlı epizod isə əsərin fəlsəfi yükünü daha da ağırlaşdırır. Sonsuz və topal qadının taleyi vasitəsilə müəllif təkcə bir insanın faciəsini yox, bütövlükdə kənd həyatının, yoxsulluğun və taleyin amansızlığını göstərir. Bu hissələrdə mətn tədricən sosial realizmdən çıxaraq ekzistensial çalara bürünür və oxucu artıq hadisələri yox, insan taleyinin özünü düşünməyə başlayır.

Əsərdə diqqət çəkən digər məqam isə kino motividir. Qəhrəmanın "Amadey" filminin təsiri altında öz daxilində film çəkməyə başlaması təsadüfi detal deyil. Bu, onun içində hələ ölməmiş yaradıcı insanın, xəyal quran uşağın varlığını göstərir. Hekayənin sonunda həmin uşağın öldürüldüyünü dərk etməsi isə mətnin ən ağır və ən sarsıdıcı nəticəsidir.

Əslində, qəhrəman papağı oğurlamaqla sadəcə başqasının əmlakını mənimsəmir, həm də öz daxilindəki saf və təmiz uşağın üstünə ilk torpağı atır.

Hekayənin ən yaddaqalan səhnəsi də məhz budur: qatar kupesində yuxudan oyanan və içində öldürdüyü uşağın ruhu ilə tək qalmaq istəyən insan obrazı. Bu səhnə uzun müddət oxucunun yaddaşından silinmir.

Əlbəttə, əsər qüsursuz deyil. Bəzi hissələrdə müəllifin daxili monoloqları həddindən artıq uzanır və eyni fikrin müxtəlif formalarda təkrarlandığı hiss olunur. Xüsusilə papaq ətrafındakı tərəddüdlərin müəyyən məqamlarında ritm zəifləyir və mətn öz dinamikasını qismən itirir. Bundan başqa, bəzi fəlsəfi qənaətlər müəllif tərəfindən oxucuya bir qədər açıq şəkildə təqdim olunur; halbuki həmin nəticələrin bir qismini oxucunun özünün çıxarmasına imkan verilsəydi, bədii təsir daha güclü ola bilərdi.

Müasir nəsrdə hadisələrin çoxluğu artıq əsərin dəyərini müəyyən edən əsas meyar hesab olunmur. Bəzən bir insanın vicdan əzabı, bir baxış, bir susqunluq və ya xatirə bütöv bir romanın daşıya bilmədiyi mənəvi yükü öz üzərinə götürə bilir. Bu mənada, böyük ədəbiyyat həm də insanın daxilində baş verən görünməz hadisələrin tarixçəsidir.

Yaxşı hekayənin başqa bir mühüm xüsusiyyəti onun müəllifdən ayrılaraq oxucunun şəxsi təcrübəsinə çevrilə bilməsidir. Oxucu qəhrəmanların taleyini izləməklə kifayətlənmir, istər-istəməz öz həyatı, öz seçimləri və öz vicdanı ilə üz-üzə qalır. Ədəbiyyatın insanı dəyişdirmək gücü də məhz buradan başlayır.

Əsl hekayələr zamanın və məkanın sərhədlərini asanlıqla aşır. Onlar müəyyən bir dövr, bir kənd, bir şəhər və ya bir insan haqqında danışsa da, əslində, insan təbiətinin dəyişməyən tərəflərinə toxunur: qorxuya, vicdana, itkiyə, peşmanlığa, sevgiyə və yaddaşa. Buna görə də belə mətnlər illər keçsə də köhnəlmir.

Böyük nəsr çox vaxt yüksək səslə danışmır. O, oxucunu sarsıtmaq üçün pafosa və şüarlara ehtiyac duymur. Sadə görünən bir detal, adi bir əşya və ya gündəlik həyatın kiçik bir epizodu bəzən insan taleyi haqqında uzun izahlardan daha artıq şey deyə bilir.

Bu hekayə də vicdan, uşaqlıq, yoxsulluq, günah və insanın özündən uzaqlaşması haqqında yazılmış təsirli bir mətndir. O, oxucunu hadisələrin ardınca aparmır, onu öz daxilinə baxmağa məcbur edir, hekayəni bitirdikdən sonra da qəhrəmanın yox, öz içində sağ qalmış və ya artıq itirdiyin o uşağın taleyi haqqında düşünməyə başlayırsan.

• Müharibənin dəhşətləri kətan üzərində - "Auvour döyüşü"
• Xalq şairinin yeganə oğlu vəfat etdi
• "Hər bir xatirə onun əslinə zərər vurur..." - Kormak Makkarti