Bu gün amerikalı yazıçı, şair, tənqidçi Konrad Eykenin doğum günüdür.

Kulis.az onun həyatı və yaradıcılığı haqqında materialı təqdim edir.

Konrad Eyken (Conrad Aiken, 1889–1973) Amerika ədəbiyyatının dərin, lakin haqqı ən az verilmiş görkəmli yazıçılarından biridir. Pulitser mükafatı laureatı olan Eyken poetik dili psixoanalizlə birləşdirən, insan şüurunun qaranlıq qatlarına işıq tutan qələm sahibidir. T.S. Eliot kimi nəhənglərin yaxın dostu və ilham mənbəyi olmasına baxmayaraq, özü hər zaman "kölgədə qalmış böyük ustad" kimi xatırlanır.

Eykenin həyatı 11 yaşında ikən baş verən dəhşətli bir faciə ilə kökündən dəyişdi. Ruhi problemləri olan həkim atası, anasını güllələyərək öldürdü və dərhal sonra intihar etdi. Kiçik Konrad hər iki valideyninin cansız bədənini tapan ilk şəxs oldu. Bu dəhşətli mənzərə onun bütün gələcək yaradıcılığının, ölüm və psixika haqqındakı axtarışlarının ana xəttinə çevrildi.

Eyken Harvard Universitetində təhsil alarkən T.S. Eliotla tanış oldu. Onlar sadəcə tələbə yoldaşı deyil, həm də bir-birinin poetik üslubunu formalaşdıran iki yaxın sirdaş idilər. Eliotun məşhur "Prufrokun məhəbbət mahnısı" əsərinin nəşr olunmasında Eykenin böyük rolu olmuşdu.

Eyken Ziqmund Freydin psixoanaliz nəzəriyyəsini ədəbiyyata gətirən ilk amerikalı şairlərdən biri idi. Əsərlərində şüuraltı prosesləri o qədər dəqiq təsvir edirdi ki, Freydin özü onun "Böyük Dairə" ("Great Circle") romanını oxuduqdan sonra Eykeni şəxsən tanımağa böyük həvəs göstərmişdi.

1930-cu ildə nəşr olunan "Seçilmiş şeirlər" toplusuna görə Konrad Eyken ədəbiyyat sahəsində ən nüfuzlu mükafatlardan biri sayılan Pulitser Mükafatına layiq görüldü.

1952-ci ildə işıq üzü görən "Ushant" adlı avtobioqrafiyası klassik xatirə kitabı deyildi. Eyken burada öz həyatını şüur axını texnikası ilə, şəxsiyyətini parçalayaraq üçüncü şəxsin dili ilə qələmə almışdı. Bu əsər amerikan avtobioqrafik nəsrinin zirvələrindən sayılır.

Eykenin ən məşhur hekayələrindən biri ""Səssiz qar, məxfi qar" adlanır. Hekayə reallıqdan uzaqlaşaraq öz daxili şizofrenik dünyasına və qarın gətirdiyi "mütləq sükuta" sığınan balaca bir oğlanın psixologiyasından bəhs edir. Əsər psixoloji nəsrin şah əsəri hesab olunur.

Eyken poeziyanı musiqi formaları (simfoniya, kontrapunkt, sonata) üzərində qururdu. O inanırdı ki, sözlər də notlar kimi ahəngdar və qat-qat olmalıdır. Onun bir çox poeziya topluları "simfoniya" adlanırdı.

Eyken ömrünün böyük hissəsini İngiltərənin Ray şəhəri ilə Amerikanın Massaçusets ştatı arasında keçirdi. O, hər iki mədəniyyətin ruhunu daşıyır, özünü həm avropalı, həm də amerikalı hiss edirdi.

İngiltərədə yaşayarkən Eyken məşhur yazıçı Henri Ceymsin əvvəllər yaşadığı evə və mühitə dərindən bağlanmışdı. Ceymsin psixoloji reallıq üslubu Eykenin nəsrində də öz əksini tapmışdı.

1950–1952-ci illərdə Eyken ABŞ Konqres Kitabxanasının poeziya üzrə məsləhətçisi (indiki Poeziya Laureatı titulu) vəzifəsini icra etmişdir.

Eyken Şərq fəlsəfəsinə və xüsusilə yapon təsviri sənətinə böyük maraq göstərirdi. Rəssam Hokusainin əsərləri onun təbiət, zaman və dəyişkənlik haqqındakı poetik düşüncələrinə dərindən təsir etmişdi.

Eyken həyatı boyu üç dəfə evləndi. Hər bir nikahı onun yaradıcılığında fərqli bir mərhələnin, emosional yüksəliş və ya böhranların başlanğıcı oldu.

Konrad Eykenin qızı Ceyn Eyken (Joan Aiken) uşaqlar və gənclər üçün yazdığı məşhur qotik və fantastik romanları ilə böyük şöhrət qazandı. Atasının ədəbi genləri qızında da parlaq şəkildə özünü göstərdi.

Uşaqlıq travması səbəbindən Eyken bütün həyatı boyu ağır depressiya epizodlarından və panik ataklardan əziyyət çəkdi. Cəmiyyətdən təcrid olunmaq, öz daxili dünyasına qapanmaq onun üçün həm sığınacaq, həm də yaradıcılıq mənbəyi idi.

Eykenə görə, insanın əsas missiyası öz şüurunu genişləndirməkdir. O, incəsənəti insana özünü tanıdan ən ali vasitə hesab edirdi.

Eliot "Bəhərsiz torpaq" əsərini yazarkən Eykenlə intensiv məsləhətləşirdi. Lakin Eliot dünyagörüşü olaraq xristianlığa yönəldiyi halda, Eyken aqnostik və psixoloji baxışı üstün tutdu. Bu fərq onların arasındakı məsafəni artırsa da, qarşılıqlı hörmət həmişə qaldı.

Eyken təkcə Eliot və Paund kimi şairlərə deyil, Uollas Stivens, Malkolm Lauri kimi müəlliflərə də güclü təsir göstərmişdi. Hətta Malkolm Lauri sırf Eykenə yaxın olmaq üçün onun yaşadığı şəhərə köçmüşdü.

Eykenin romanları ("Blue Voyage", "Great Circle") poeziyası kimi dərin və poetik idi. O, uzun, ritmik və dərin psixoloji qatlara malik cümlələr qurmaqda ustad idi.

Yalnız böyüklər üçün psixoloji əsərlər deyil, Eyken həm də uşaqlar üçün incə yumorlu və poetik kitablar yazmışdır.

1956-cı ildə Amerika poeziyasına verdiyi müstəsna töhfələrə görə o, nüfuzlu Bollingen Poeziya Mükafatına layiq görüldü.

Valideynlərinin taleyinə baxmayaraq, Eyken intiharı bir qaçış kimi deyil, şüurun faciəvi sınağı kimi təhlil edirdi. Əsərlərində ölüm mütləq son deyil, Kainatın böyük ahənginə qayıdış kimi təsvir olunurdu.

Eyken dövrünün demək olar ki, bütün böyük ədəbi simaları ilə məktublaşırdı. Onun nəşr olunmuş məktubları 20-ci əsr Amerika ədəbiyyat tarixini öyrənmək üçün əvəzolunmaz mənbədir.

Tənqidçilər Eykeni "sözləri musiqi notu kimi idarə edən sehrbaz" adlandırırdılar. Onun əsərlərini ucadan oxuduqda ifadələrin daxili ritmi və alliterasiya zənginliyi dərhal hiss olunur.

O, "Toplanmış şeirlər" kitabına görə ABŞ Milli Kitab Mükafatını (National Book Award) qazanmışdır.

Həyatının son illərində Eyken doğulduğu şəhərə – Corciya ştatının Savanna şəhərinə qayıtdı. O, uşaqlıqda faciə ilə üzləşdiyi evdən cəmi bir neçə addımlıqda yerləşən bir evdə yaşamağa başladı – bu, onun öz geçmişi ilə barışmaq cəhdi idi.

Eyken tez-tez "kosmik şair" adlandırılırdı, çünki onun şeirləri fərdi insan təcrübəsindən çıxıb kainatın dərk olunması, zamanın axarı və varlığın mahiyyəti kimi qlobal mövzulara toxunurdu.

Konrad Eyken Savannadakı "Bonaventure" qəbiristanlığında dəfn olunub. Onun qəbir daşı skamya formasındadır və üzərində bu sözlər yazılıb:

"Dünyaya mənim sevgimi çatdırın" ("Give my love to the world")

Bu gün də onun Savannadakı skamya şəkilli qəbir daşını ziyarət edənlər, şairin xatirəsinə orada oturub bir qədəh şərəfə içki içmək adətini yaşadırlar.

Konrad Eyken XX əsr Amerika ədəbiyyatının ən böyük novatorlarından biri olsa da, heç vaxt kütləvi populyarlıq qazanmadı. Lakin o, "yazıçıların yazıçısı" kimi qəbul edilir – onun dərinliyi və dili bu gün də ədəbiyyatşünaslar və həqiqi poeziya sevərlər üçün tükənməz bir xəzinədir.

Konrad Eyken həyatın ağır zərbələrini incəsənətin ali musiqisinə çevirməyi bacaran nadir ruhlardan biri idi.

Onun irsi insan psixologiyasının ənginliklərinə səyahət etmək istəyən hər bir oxucu üçün işıqlı bir mayak olaraq qalmaqdadır.

• Xəstəxanaya yerləşdirilən Murakamidən səhhəti ilə bağlı açıqlama
• Haluk Levent həbs edildi
• AzTV-nin sifarişi ilə hazırlanan “Sultan Həsən Bahadur” filminin təqdimatı oldu