writer1

Fəxri Uğurlu

Məqalə sayı

15
clock12:05 calendar-gray 06 Yanvar 2021 view-gray1524 dəfə oxunub
view-gray1524 dəfə oxunub

Tanrının parlaq obrazı

Kulis.az Fəxri Uğurlunun Nizami Gəncəvi haqqında yazdığı "Tanrının parlaq obrazı" yazısını təqdim edir.

Dini kitablarda deyildiyinə görə, Allah insanı özünə bənzər yaradıb. Nə deməkdi özünə bənzər? Minerallardan tutmuş məməlilərə qədər milyon-milyon varlığa canını qoyan, milyon-milyon güzgüdən özünə baxan Yaradıcı Güc, nəhayət, insanda öz surətini tam, bütöv, boyaboy görə-göstərə bilib. Bundan sonra görənlə göstərənin fərqi itib. Tanrı adını da, əməlini də, ixtiyarını da varislərdən yalnız birinə – yaşca ən kiçiyinə, başca ən böyüyünə tapşırıb.

İnsan Allahın şah əsəri, bu dünya səhnəsinə adam qiyafəsində çıxmış, bütün rollarda özünü oynayan baş qəhrəmanı, ən mükəmməl, ən parlaq obrazıdı. Mən Nizami Gəncəvini Tanrının yer üzündə gəlmiş-getmiş ən mükəmməl, ən parlaq surətlərindən biri kimi tanıyıram. Hərçənd ulu şeyx özü heç vaxt belə iddiada bulunmayıb, bəndəlik mərtəbəsindən o yana addım atmayıb; təkcə baxılan yox, həm də baxan olmağa, təkcə göstərən yox, həm də görən olmağa can atmayıb.

***

Nizaminin gəlişindən iki il qabaq Gəncə torpağında yeri bünövrəsindən oynadan, dağların ətini sümüyündən ayıran zəlzələ baş vermişdi. Abad şəhər, abad yurdlar viranə qalmışdı. Yaradanın dünyanı sevgidən yaratdığına insanın inamı öləzimişdi: yox, mehrabı eşq olan dünya adamın başına uçmazdı; bu nəydisə şeytan yarağına bənzər bir şey idi, od püskürən dağ kimi Tanrının əlində qəfildən partlayıb açılmışdı, indi də yığıb-yığışdıra bilmirdi.

Onun yer üzünə gəlişinin bünövrəsi o dəhşətli dağıntıdan, xaosdan, şər fırtınasından azacıq sonra qoyulmuşdu.

Üstündən ikicə il keçmiş-keçməmiş Gəncəni birincidən geri qalmayan daha bir zəlzələ vurdu; bu dəfə zəlzələ torpağın canını yox, ruhunu, ruhunun laylarını dəbərtdi. Nizaminin ayağına sərilməyə layiq görülən Gəncə torpağı əzablarının haqqını aldı.

Təbiət zəlzələsi dağıdar, könül zəlzələsi qurar. Nizaminin vücudunda taxt qurmuş Uca Ruh təbiətin bir anda uçurduğu dağları ilahi səbriylə iynə ucunda toz-toz, çınqıl-çınqıl yenidən qurdu.

O vaxt Gəncə müsəlman dünyasının neçənci şəhəriydi, bilmirəm; hər halda ən birincilərdən deyildi, zəlzələdən sonra əlbət daha da geri getmişdi. Ancaq sınıq könüllər memarı öz varlığıyla Gəncəni təkcə islam aləminin yox, bütün dünyanın söz-sənət mərkəzinə, yer üzünün mənəvi paytaxtına çevirdi.

***

Nizami şərq-islam intibahının dünyaya zirvədən baxan çağlarında yaşayıb yaratmışdı. Kainatın dolanbaclarına özündən irəliki mədəniyyətlərin çiyni üstündən boylanan müsəlman renessansı sələflərinə əsla borclu qalmadı, aldıqlarını özündən keçirib xələflərinə (dolayısıyla həm də sələflərinə) ötürməklə əlahəzrət Tarix qarşısında missiyasını şərəflə yerinə yetirdi. Şərq-islam intibahı yarı yolda qaldısa da, gördüyü işlər, yaratdığı dəyərlər hədər getmədi, Avropa intibahının təməlini qoydu.

Bu gün bütün sivilizasiya Avropa renessansının dayaqları üzərində qərar tutub. Bu mədəniyyətin müsəlman intibahının birbaşa təsiri altında formalaşdığını, Nizaminin də şərq-islam mədəniyyətinin ən qüdrətli korpuslarından birinə komandanlıq elədiyini nəzərə alsaq, gözümüzü qırpmadan deyə bilərik: bəşər övladı bu gün də o Böyük Kişinin çörəyini yeyir.

Ancaq bunu deməyim insanlığın onun ideallarına yetişdiyi anlamına gəlməsin; bizim əlimiz Nizaminin Tanrı kimi sözdən yaratdığı Kamil İnsanın hələ heç ətəyinə də çatmır. İnsanlar dövlətsiz, qanunsuz, ordusuz, polissiz, sərvətsiz, pulsuz, qoruqsuz, çəpərsiz, qıfılsız, kilidsiz, düşmənsiz, fitnəsiz yaşamağın yolunu tapanacan onun əsərləri aktuallığını itirməyəcək.

***

Nizami Gəncəvi şərq-islam ədəbiyyatının böyük bir qanadına ən azı dörd yüz il rəhbərlik eləyib. Əmir Xosrov Dəhləvi, Əbdürrəhman Cami, Əlişir Nəvai, Məhəmməd Füzuli kimi dahilər onun əlindən su içiblər. Üç böyük əsərinin mövzusunu Firdovsinin “Şahnamə”sindən alsa da, istər ideya-məzmun, istərsə də forma baxımından sələfindən tam fərqli dastanlar yaradıb. “Xəmsə”yə nəzirə yazan ardıcılları məhz bu səbəbdən Firdovsiyə yox, Nizamiyə istinad eləyiblər.

Sonrakı yüzilliklərdə şərq şairləri köklü bir yeniliyə imza atmasalar da, öz yaradıcılıqlarında Nizami yolunu müsəlman ədəbiyyatının daha bir aparıcı qoluna – sırf mistik-alleqorik poeziyanı təmsil eləyən Sənayi-Əttar-Mövlana xəttinə, eləcə də, Xaqaninin zahidanə, Xəyyamın rindanə poeziyasına qovuşdurdular. Bütün bunları ədəbi eklektika da saymaq olar, o yolların, xətlərin, cərəyanların başında duran şairlərin əsrlər boyu azalmayan gücünün, nüfuzunun göstəricisi də.

***

İdeya-fəlsəfi platformasına görə platonçu, mistik olsa da, gəncəli Nizami ortodoksal müsəlman, Allaha, Qurana, şəriətə, peyğəmbərə, dörd rəşidi xəlifəsinə sadiq bir dindardı. Hətta Məcnunun əhvalından bəhs eləyəndə də onun namazından, orucundan qalmayan bir iman əhli olduğunu vurğulamağı unutmur.

Bir çox şairin, mütəfəkkirin düşüncəsində toqquşan, yola getməyən bu baxışlar, dünyagörüşlər onun əqidə süfrəsində bir-birini tamamlayan nemətlər kimi yan-yana düzülür. Neçə qızıl başları cəllad ayağına aparan düşmən ideyalar, barışmaz fikirlər Nizami yaradıcılığında sağ əllə sol əl kimi mehribanca yardımlaşır, bir-birinə dəstək verir. Bu baxımdan Nizami Gəncəvini özündən bir az əvvəl yaşamış böyük filosof, din islahatçısı, “ikinci Məhəmməd peyğəmbər” ləqəbli Məhəmməd Qəzzaliyə bənzətmək olar.

Yeri gəlmişkən, son illər saf din axtarışıyla sağa-sola çovuyan, mənşəyi, məsləki, məqsədi bilinməz cürbəcür təriqətlərin könül fəzamıza yaydığı qara dumanda azıb başını itirən səmimi cavanlara demək istərdim: saf din, gerçək islam axtarırsınız, buyurun Nizamini oxuyun! Şeytan ləşkərinə qarşı bu gün də yorulmadan döyüşən peyğəmbərlər ordusunun ən yenilməz sərkərdələrindən olan peyğəmbər xislətli şairin ətəyindən yapışın. And olsun şeyxin üz qoyduğu torpağa, o sizi aydınlığa çıxarar, mütləq çıxarar…

***

O Böyük Kişinin kisəsindən mən də yemişəm. Üç dastanının qəhrəmanlarını özümə işlətmişəm – böyüklüyünə bağışlasın. O, Firdovsinin mövzularına necə sərbəst yanaşıbsa, mən də ondan aldığım süjetləri özüm bildiyim kimi söküb-quraşdırmışam – bu cəsarəti də ondan öyrənmişəm.

Onun türbəsinin yanından keçəndə həmişə məni müqəddəslik yeli vurub, nəsə elə bilmişəm dünyanın harasına gedirəmsə gedim, axırda mütləq bura qayıtmalıyam.

Mənim kompasım onu həmişə göstərib:

çünki onun Nizami türbəsində yatan cisminin ayaqlarıyla Tanrı özü dağılmış Gəncə torpağını ziyarətə gəlib;

çünki onun gözləriylə bir zamanlar Tanrı özü əlindən çıxardığı dünyaya baxıb;

çünki o bu yer üzündə Tanrının büründüyü ən mükəmməl, ən parlaq obrazlardan biridi.

O – İlyas Yusif oğlu Nizami Gəncəvi.

REKLAM

Yazarın digər yazıları

Xəbər lenti

“Azərbaycanın klassik 12 instrumental muğamı” kitabı təqdim olundu
18:59 27 Yanvar 2021
Mədəniyyət naziri Fransanın dövlət katibi ilə görüşdü
18:11 27 Yanvar 2021
Qarabağda mina təmizləyənlərdən film çəkildi - Video
17:28 27 Yanvar 2021
Bizim keçmişimiz əl-ələ gəzir - Elvin Bakiroğlunun yeni şeirləri
16:46 27 Yanvar 2021
Di Kaprio ABŞ prezidentinə açıq məktub yazdı
16:01 27 Yanvar 2021
Fərhad Bədəlbəyli: “Bülbülün həyətinə girəndə qorxdum” – Şuşa söhbəti
15:18 27 Yanvar 2021
Çində "Nizami irsi" layihəsinə strat verildi
14:46 27 Yanvar 2021
Klassikanı niyə oxumalıyıq?
14:01 27 Yanvar 2021
Psixoloq: “Media intihar xəbərlərində ehtiyatlı olmalıdır” – Müsahibə
13:20 27 Yanvar 2021
Balaca ifaçımız beynəlxalq mükafat aldı
12:41 27 Yanvar 2021
Valları rekord qırdı, ailəsini atıb "müqəddəs ata" oldu, rahibəylə eşq yaşadı - Azərbaycanlı şairin qeyri-adi həyatı
11:58 27 Yanvar 2021
İki gündən bir ağlaşma quran sənətçilər
11:29 27 Yanvar 2021
“Uşağın duası” işıq üzü gördü
11:09 27 Yanvar 2021
90 yaşlı aktyor ata oldu
10:43 27 Yanvar 2021
Tofiq Bakıxanov “Şərəf” ordeni ilə təltif edilib
10:16 27 Yanvar 2021
Samirə Əşrəfə ağır itki üz verib
10:06 27 Yanvar 2021
Təbrizli yazar: “Nizamini məqbərədən çıxarıb xalqın həyatına qaytarmalıyıq” – Müsahibə
09:01 27 Yanvar 2021
“Ulduz” jurnalının yeni nömrəsi işıq üzü görüb
19:20 26 Yanvar 2021
Nizami ilə bağlı müsabiqə elan olundu - Şərtlər
18:42 26 Yanvar 2021
Dəlisov yellərə məndən salam de - Natiq Əlisoyun şeirləri
17:29 26 Yanvar 2021