writer1

Şərif Ağayar

Məqalə sayı

541
clock11:08 calendar-gray 06 May 2020 view-gray1602 dəfə oxunub
view-gray1602 dəfə oxunub

Ədəbiyyatımızı inkişafdan saxlayan ən vacib səbəb

Operativ ədəbiyyat dilimizin tam formalaşmaması üzündən “zamanla dil tapmaqda” çətinlik çəkirik.

Bildiyiniz kimi, hər zamanın öz ahəngi var. Zamanların fərqini yaxından duymaq üçün 30 il əvvəlin televiziyası ilə indiki televiziyanın danışıq tərzini müqayisə edə bilərik. İnanan, efir Aydın Qaradağlı və ya Səməndər Rzayev təhkiyəsi ilə danışsa, ürəyimiz tıncıxar və verilişlərə iki-üç dəqiqədən artıq baxa bilmərik.

Bəzən, ömründə ciddi bir şeyə etiraz etməyən adamlar, xüsusən yaşlı yazıçılar, efir dilimizin korlanması barədə uzun-uzadı və yorulmadan danışırlar. Mən isə əksini deyirəm. Efir dilimiz sovetlər dönəmində korlanmış, yalançı qaydalar və süni diksiyalarla öz gerçək mahiyyətindən uzaqlaşdırılmışdı.

Sovet televiziyaları necə ki bizimlə bağlı həqiqətlərdən heç vaxt söz açmırdı, eləcə də bizim danışdığımız dili prioritet götürmürdü. Kinoda da, teatrda da, ədəbiyyatda da yalançı bir dil yaranmışdı. Səməd Vurğunun, Mirzə İbrahimovun, Süleyman Rəhimovun dili nə qədər xalqa yaxın olsa da ümumi ahəngində bir protokol üslubu, bir dəftərxana rəsmiyyəti, bir inzibati əda vardı. Bu səbəbdən sovet realizmi də əslində həqiqi realizm deyildi. Balzak, Flober, Tolstoy realizminin sovetlərə uyğunlaşdırılmış forması idi. Ona görə, qəhrəmanların çoxu, onların danışıq tərzi oxucuya süni təsir bağışlayır və bu gün lazımınca oxunmur.

Bəs indiki dilimiz necədir?

Məncə, bizim indiki dilimiz daha çox mətbuatda və qismən də ədəbiyyatda öz çağdaş ahəngi istiqamətində axtarışdadır. Bu sahədə yeniliklər qaçılmazdır. Çəkinmədən deyirəm, biz günümüzün ədəbi dilini formalaşdıra bilməmişik. Ona görə, filmlərimiz də, tamaşalarımız da, seriallarımız da, nəsr əsərlərimiz də, əsasən, maraqsız alınır. Sovetin dəftərxana dilindən həyatdakı canlı dilə keçiddə xeyli yubanmışıq, buna görə xüsusi üslubların da formalaşması prosesi getməyib.

Как набрать римские цифры на клавиатуре проще всего? Как набрать ...

Məncə, bir çox keyfiyyətlərinə görə, bizim dilə yaxın olan Türkiyə türkcəsinin keçdiyi inkişafdan nələrsə götürə bilərik. Test üçün sizə bir misal deyə bilərəm. Açın, tutaq ki, hələ 10 il bundan əvvəl çəkilmiş “Çocuklar duymasın” teleserialını və onun operativ dilini, tapança kimi açılan dialoqlarını Azərbaycan dilinə uyğunlaşdırmağa çalışın. Tempin nə qədər düşdüyünü və sizə nə qədər artıq sözlər lazım olduğunu dərhal görəcəksiniz?

Məsələn, belə bir dialoq qarşınıza çıxacaq:

- Nassın?
- İyi. Sen?

Bunu siz ən az sözlə yalnız bu cür ifadə edə bilərsiniz:

- Necəsiniz?
- Yaxşıyam, siz necəsiniz?

Tempdəki fərqi gördünüz.

Zamanı qatara, dili onu atla qovalayan kovboya bənzətsək, türk variantında kovboy qatarla təxminən eyni sürətdə gedir, bizim atımız axsayır.

Halbuki biz çox asanlıqla:

- Necəsən?
- Yaxşıyam. Sən?

mərhələsinə adlaya bilərik.

Məhz bu “adlama” prosesində dili yaxşı bilən və köhnə klişelərə aludə olan yazıçılar mühafizəkarlıq göstərir, dili zəif bilən və bu səbəbdən yeniliyə tez reaksiya verənlər isə Türkiyə türkcəsini, ordakı dialoqları sadəcə imitasiya etməklə naxoş vəziyyət yaradırlar.

Beləliklə, biz sosial şəbəkələr əsrinin ədəbi dil ahəngini tapmaqda çətinlik çəkirik.

Mənə elə gəlir, özümüzü arzu olunan səviyyədə ifadə edə bilməməyimizin ən vacib səbəbi budur.

Biz hətta bəzi hallarda belə yazırıq:

- Nə təhərsən, Mütəllim?
- Yaxşıyam, sağ ol, əziz qardaş, sən necəsən? Arvad-uşaq nə təhərdi?

Halbuki əksərimiz belə danışmırıq. Heç belə yazmırıq da. Bəs niyə ədəbiyyata gələndə əndrəbadi poza alırıq?

Bu yerdə sual olunacaq: bəs həmişə ciddi təbliğatını apardığın bədii səciyyə?

Bax onun da müasir ifadə tərzini tapanda, sualı verməyə də, cavabı axtarmağa da ehtiyac qalmayacaq.

Bunun üçünsə ciddi yaradıcı mühit yaranmalı, yaxşı əsələr mümkün qədər çox yazılmalıdır.

REKLAM

Yazarın digər yazıları

Xəbər lenti

“Qətibə İnanc” tamaşası nümayiş olunacaq
18:55 22 Yanvar 2021
Məşhur aparıcılar AzTV-də "ər-arvad" oldu - Foto
18:16 22 Yanvar 2021
Nizami Gəncəviyə həsr olunmuş sərgi açılıb
17:35 22 Yanvar 2021
Hayl Hitler! - Qısa hekayə
16:55 22 Yanvar 2021
Zəfər Muzeyi harda olacaq? - Rəsmi açıqlama
16:23 22 Yanvar 2021
Bakıda Fransa filmləri festivalı başladı
15:55 22 Yanvar 2021
Birinci yerə layiq görülən yazar: “Bizdə müsabiqələr hamının könlünü almağa hesablanır” – Müsahibə
15:18 22 Yanvar 2021
Məşhur aktrisa vəfat etdi
14:37 22 Yanvar 2021
Bağırov onu Müdafiə naziri təyin etdi, erməni general sui-qəsd törətdi, vəzifəyə gəlməyinə bir gün qalmış qətlə yetirdilər – Həzi Aslanovun müəmmalı ölümü
14:02 22 Yanvar 2021
Ceyms Bond silsiləsindən yeni filmin premyerası yenə təxirə salındı
13:29 22 Yanvar 2021
Azərbaycanda Böyük Britaniya film festivalı başlayır
12:44 22 Yanvar 2021
Tənqidin tənqidi – Ağalar Qutdan yeni esse
12:08 22 Yanvar 2021
Yazıçılar Donald Trampa kitab qadağası qoydular
11:32 22 Yanvar 2021
Seks dəlisi olan qadınlar haqqında bir neçə cümlə
10:58 22 Yanvar 2021
Alen Delonun xanımı dünyasını dəyişdi
10:30 22 Yanvar 2021
Şairimiz Özbəkistanda qalib oldu - Ölümündən sonra
09:59 22 Yanvar 2021
Mirzə Cəlilin əsəri əsasında çəkilmiş serial – Sevda Sultanova İTV-nin yeni layihəsini tənqid etdi
09:00 22 Yanvar 2021
Oğlunun ölümünü ondan 40 gün gizlədilər – Xalq artisti haqqında maraqlı faktlar
21:13 21 Yanvar 2021
Xalq şairinin oğlu: “Atamın xəstəliyini hamıdan gizlətdim” - Müsahibə
20:00 21 Yanvar 2021
Tarix Muzeyinə direktor təyin edildi
18:59 21 Yanvar 2021