news-inner
clock21:27 calendar-gray 20 Aprel 2018 view-gray1419 dəfə oxunub
view-gray1419 dəfə oxunub

Çingiz Hüseynov: “O cadugər mənəm” - MÜSAHİBƏ

Bu gün böyük Azərbaycan yazıçısı Çingiz Hüseynovun doğum günüdür. Kulis.az bu münsaibətlə ötən il ondan aldığımız yazılı müsahibəni təqdim edir.

- Çingiz müəllim, necəsiniz?

- Səksən, doxsan, bir gün varsan, bir gün yoxsan.

- Hazırda yeni əsər yazırsınızmı?

- Yazıram, İsraildə çıxan illik dərgidə mənim yeni çağdaş dövrə bağlı romanımdan bir parça çap olundu «Огни столицы», 2016/8, rus dilində (amma, inşallah! - azəricə də yazacam): «Длинные дистанции короткого пути», yəni “Qısa yolun uzun məsafələri”.

- Azərbaycandakı ədəbi mühiti izləyə bilirsiniz?

- Mühitdən xəbərim var, az-çox izləyirəm... Şəxsən mənə göndərilənləri daha dəqiq oxuyuram: bədii dilimiz yaşayır, inkişafdadır.

- Sizin əksər əsərləriniz əvvəl Rusiyada, rus dilində çap olunub, sonra onları özünüz dilimizə çevirərək çap etmisiniz. Bu üsulu seçməyinizin səbəbi nə idi? Rus dilində yazıb daha çox oxucu auditoriyası əldə etmək, yoxsa? Axı əsəri əvvəl rusca yazıb sonra onu Azərbaycan dilində yazmaq ikiqat əziyyətdir.

- İlk hekayə-povestlərimi (buraya “Qafiyəsiz duyğuları” da əlavə etmək olardı) öz dilimizdə yazmışdım; ilk romanım (“Məhəmməd, Məmməd, Məmiş”) rədd olundu, məcburən rus dilinə çevirməli oldum (daha doğrusu rusdilli orijinalını yaratdım), 1975-də çap olundu (üç il öncə Türkiyədə çıxdı); “Məhəmməd, Məmməd, Məmiş”in taleyini nəzərə alıb “Fətəli Fəthi”ni rus dilində yazdım, böyük çətinliklərlə Moskvada 1981 və 1983-cü illərdə çıxdı. Bakı əsərimlə maraqlandı, bu dəfə ruscadan dilimizə çevirməyə başladım... – “çevirdim” demək olmaz: Azəbaycandilli orijinal doğdu, 42 ç.v. həcmində, 1986-da kiril əlifbasıyla “Yazıçı”da çıxdı (dil və oxucu hökmündən doğdu həcmi!); bu dəfə də böyük çətinliklərlə Moskvada çıxdı: senzura yasaqları ucundan!..

- Çingiz müəllim, bu yaxınlarda “Fətəli fəthi” əsərini oxudum. İstərdim söhbətimizin davamını bu roman üzərində quraq. “Fətəli fəthi”ni yazmaq ideyası necə yarandı? Hər bir böyük əsərin yazılması zamanı əlavə mənbələrə müraciət eləməyə ehtiyac duyulur. “Fətəli fəthi”nin yazılmasında da arxiv materiallarından, o dövrün məktublarından, yazışmalarından istifadə etmisiniz. Bu materialları əldə etmək çətin olmadı ki, ümumən romanın yazı prosesi barədə məlumat verə bilərsinizmi?

- Mənim bütün yazılarım cəmiyyətdə, böyük-kiçik ölkəmizdə, dünyada baş verən ədalətsizliyə, yalana, insanı (yəni mənim özümü də!) alçaldan meyllərə-hərəkətlərə qarşı etirazımdan doğmuşdur... Bu dəfə etiraz oxu mənim özümə tuşlandı: “sən ki, - dedim özümə, - despotik sistemə xidmət edirsən!..” Və birdən ayılan kimi oldum: “Sənin həyatın bir dəfə yaşanmışdır! Sənin həyatını Mirzə Fətəli yaşamışdır! Rəsmən “rütbəli-paqonlu” qulluq və əslində isə ədalətsizliyi rədd edən yanar ürək döyünür sinəndə!.. Bu faciəni qələmə almasan bağrın çatlar!..” Və məhz özüm üçün, özümü dərk etmək naminə yazmaq! Bu – şərtdir!.. 10 il heç kimə demədən əsər üzərində çalışdım. Özüm üçün yazırdım: özümü ki aldatmayacağam?!

- Əsərin janrını belə müəyyən etmisiniz: sənədli fantaziya. Bəs bir müəllif kimi tarixi faktlara nə qədər sadiq qaldınız?

- Bircə dənə də uydurulmuş tarixi sənəd yoxdur romanımda!.. Tbilisi, Bakı, Moskva arxivləri və s. digər sənədlər... “Fantaziyalar” – yuxulardır, gələcəyə baxışdır.

- Cadugər obrazı kimdir və bu obraz necə yarandı? Mənə elə gəldi ki, cadugərin sol yanağında xal təsvir etməklə onun müəllif olduğuna işarə eləmisiniz.

- Düz tapmısan... Amma həm də Cadugər “Fətəli fəthi”nin yaratdığı obrazdır.

- İç monoloqları, “fantaziya”ları, olacaqları yazmaq üçün sütunlardan istifadə etmisiniz, yəni həmin hissələr abzasdan deyil, ortadan başlayır. Bunu üsulu sizdən əvvəl tətbiq edən olub?

- İlk dəfə dediyin “sütunları” “Məhəmməd, Məmməd, Məmiş”də verdim, mənim tapıntımdır bu üsul (“Doktor N” və “Ailə gizlinləri”ndə də: üsul birdir, bədii məqsədlər isə bir-birindən fərqli.

- Senzor Qayıtmazov Fətəlinin əsərlərini kəsib-doğrayır. Bəs siz necə “Fətəli fəthi”ni yazanda senzura ilə qarşılaşdınızmı? Axı əsərdə “xoşagəlməz hissələr” – Rusiya və çar həddən artıq tənqid olunur, Osmanlı və Konstantinopol mədh edilir – var idi?

- Qısaca deməliyəm ki, Qayıtmazov – real simadır... Rus, “mərkəz”, senzoru Şeyx Şamil xəttinin əleyhinə idi – Marksa-Leninə arxalanıb, professorluğumdan istifadə edib “demaqoqluq” yolu ilə bu xətti saxlaya bildim. “Milli”-yerli senzuranin iradları tam başqa idi: milli yazarlara çar siyasətini tənqid etmək yasaq idi, bu məsələni də uğurla həll etdim, tələbə dostum Cahangir İldrımzadəni inandıra bildim: axı, rus dilində, dedim, bunlar senzuradan keçmişdir!..

- Əsərdə hadisələr İran, Dağıstan, Tiflis, Konstintinopol və digər məkanlarda baş verir. Adətən məkanı görmədən o barədə yazmaq çətin olur. Məlumdur ki, o dövrdə Türkiyəyə, İrana getmək də indiki qədər asan deyildi. Siz necə Türkiyəyə gedə bilmişdinizmi?

- İranı görmək mənə qismət olmadı, amma Dağıstanda oldum, Tiflisdə, “Konstantinopolda”... 1968-ci ildə Türkiyəni tək-tənha gəzdim və bu səfər həyatımda, dünyagörüşümdə böyük dəyişiklərə səbəb oldu... – mənim Türkiyəyə səfərim macəralar dolu səyahət idi!.. Bu haqda ətraflı yazmışam xatirələrimdə... Ay canım, oxuyun Çingiz Hüseynovun bu rusdilli kitabını!..

- “Fətəli fəthi”i layiqli dəyərini alıbmı?

- Çərxi-fələyə bağlıdır kitabın taleyi... Özün cavablandır bu sualı: Mənimki yazmaq idi.

- “Fətəli fəthi” əsəriniz ötən il “Alatoran” nəşriyyatında çap olundu. Nə əcəb digər əsərlərinizi Azərbaycanda çap etdirmirsiniz?

- Minnətdaram “Alatoran”a da, dərin hörmət bəslədiyim Rasım Qaracaya da!.. O ki qaldı cümlənin ikinci hissəsinə... “Ailə gizlinləri” romanımı deyirsiniz? “Tamaşalı oyunları”mı? İki cildlik “Doktor N”imi?.. Mənə doğma olan rus dilində yaşayan və millətimə sıx-sıx bağlı olan bu əsərlərin doğmadilli orijinallarını yaratmaq üçün ikinci bir ömür gərəkdir...

2017

Oxşar xəbərlər

Xəbər lenti

Xalq artistinin oğlu vəfat etdi
01:53 10 İyul 2020
Azərbaycanlı alimin kitabı Avropa dillərində nəşr olunacaq
18:37 09 İyul 2020
Uşaqlar üçün tamaşa
17:56 09 İyul 2020
Təranə Vahidin Türkiyədə çap olunan hekayəsi: "Durna adam"
17:15 09 İyul 2020
Qızını ərə verən atanın ölümü
16:26 09 İyul 2020
İspaniyada Haqverdiyevə həsr olunmuş poçt markaları buraxıldı
15:47 09 İyul 2020
Qadına görə başına bəla gələn məşhurlar: onların arasında Müşfiq də var
15:08 09 İyul 2020
Məşhur sənətçi prezidentliyə namizəd olacaq
14:19 09 İyul 2020
Yaltaqlıq ən perspektivli valyutadır
13:30 09 İyul 2020
Uşaq təbəssümü
12:53 09 İyul 2020
Qorxu və təşviş insanı necə formalaşdırır? – Nazlı Əmirova ekzistensializmdən yazır...
12:30 09 İyul 2020
Bəhram Bağırzadənin həyat yoldaşı: "Hələ danışa bilmir"
11:48 09 İyul 2020
Cinsi yanğısını Facebookda söyüşlə soyudanlar
11:19 09 İyul 2020
Son 200 ilin ən yaxşı qəzəli – Mətn
10:46 09 İyul 2020
Elton Conun şərəfinə sikkə hazırlandı
10:09 09 İyul 2020
Sovet ordusunda üsyan edib almanlar tərəfə keçən azərbaycanlı - Amerikadan yazırlar...
09:01 09 İyul 2020
Moskvada teatrlar avqustun 1-dən açılır
18:54 08 İyul 2020
Uşaq tabutunda basdırılan kişi - Günel Natiqdən yeni hekayə
18:22 08 İyul 2020
Son 10 ilin ən yaxşı qorxu filmləri - Siyahı
17:49 08 İyul 2020
Venesiya Film Festivalı əvvəlki qaydada keçiriləcək
17:10 08 İyul 2020